Nguyễn Vũ Kỳ, Bộ môn Hệ thống Nông nghiệp
Việc gia tăng lượng phân bón đầu vào nhằm duy trì hoặc nâng cao năng suất vẫn là thực hành khá phổ biến ở nhiều nông hộ sản xuất cà phê tại các tỉnh Đắk Nông, Đắk Lắk và Gia Lai. Thực hành này được duy trì qua nhiều mùa vụ và trong một số trường hợp, người sản xuất chưa nhận thức đầy đủ về tình trạng sử dụng phân bón quá mức hoặc mất cân đối giữa các nguồn dinh dưỡng. Kết quả điều tra 625 nông hộ thuộc nhóm có mức sử dụng phân bón cao, với tổng lượng phân bón thương phẩm trên 2.000 kg/năm/vụ, cho thấy một tỷ lệ đáng kể nông hộ đồng thời sử dụng lượng lớn phân NPK và phân lân, trong khi mức sử dụng vôi và phân hữu cơ còn hạn chế. Thực trạng này không chỉ làm gia tăng chi phí đầu vào mà còn có nguy cơ dẫn đến mất cân đối dinh dưỡng và ảnh hưởng bất lợi đến chất lượng, độ phì cũng như sức khỏe đất trong dài hạn.
Trước thực trạng trên, hiệu chỉnh lượng và cơ cấu phân bón là một yêu cầu cần thiết, không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trong ngắn hạn mà còn góp phần bảo đảm tính bền vững của hệ thống sản xuất cà phê về lâu dài. Trong phạm vi này, hiệu chỉnh phân bón không có nghĩa là xây dựng một công thức bón phân hoàn toàn mới, mà là rà soát và điều chỉnh lượng, tỷ lệ và cơ cấu các nguồn dinh dưỡng đang được sử dụng trong thực tế sản xuất trên cơ sở nhu cầu dinh dưỡng của cây, năng suất mục tiêu và hiện trạng độ phì đất. Theo đó, những nguồn dinh dưỡng đang được cung cấp vượt nhu cầu cần được giảm hợp lý; các yếu tố dinh dưỡng còn thiếu cần được bổ sung; đồng thời tỷ lệ giữa các chất dinh dưỡng đa lượng, trung lượng và vi lượng cần được điều chỉnh theo hướng cân đối và phù hợp hơn với điều kiện cụ thể của từng vườn cà phê.
Cơ sở khoa học cho việc hiệu chỉnh lượng phân bón được xây dựng trên phương pháp tính toán nhu cầu dinh dưỡng dựa trên độ phì đất và năng suất cây trồng, do Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) nghiên cứu và phát triển. Cách tiếp cận này cho phép xác định lượng phân bón khuyến cáo trên cơ sở kết hợp giữa khả năng cung cấp dinh dưỡng của đất và nhu cầu dinh dưỡng tương ứng với năng suất mục tiêu, qua đó tăng tính phù hợp của khuyến cáo đối với điều kiện sản xuất thực tế. So với việc áp dụng một mức phân bón đồng nhất cho toàn vùng Tây Nguyên, phương pháp này có ưu điểm là cho phép điều chỉnh lượng và cơ cấu phân bón theo đặc điểm đất đai, năng suất và điều kiện canh tác của từng vùng sinh thái và từng vườn sản xuất.
Để đánh giá tính phù hợp và hiệu quả của phương pháp, giải pháp hiệu chỉnh phân bón đã được triển khai thực nghiệm trong 3 năm, từ năm 2023 đến năm 2025, trên 24 mô hình tại các vườn cà phê có mức sử dụng phân bón cao thuộc 3 tỉnh Tây Nguyên. Việc theo dõi trong nhiều mùa vụ và trên các điều kiện sản xuất khác nhau tạo cơ sở thực tiễn để đánh giá đồng thời tác động của việc điều chỉnh phân bón đối với năng suất, chi phí đầu vào và hiệu quả sử dụng dinh dưỡng.
Kết quả theo dõi các mô hình cho thấy việc áp dụng mức bón phân được hiệu chỉnh không làm giảm năng suất so với phương thức canh tác trước đây của nông hộ, trong khi mang lại những cải thiện rõ rệt về hiệu quả sử dụng vật tư đầu vào. Cụ thể, lượng đạm (N) được giảm khoảng 24–30% và lượng lân (P) giảm khoảng 50–60% so với đối chứng, qua đó góp phần giảm chi phí phân bón mà vẫn duy trì năng suất. Đồng thời, việc điều chỉnh lượng và cơ cấu dinh dưỡng theo nhu cầu thực tế của cây trồng góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng dinh dưỡng, hạn chế tình trạng cung cấp dinh dưỡng vượt nhu cầu và giảm áp lực đối với tài nguyên đất trong bối cảnh nhiều vùng trồng cà phê Tây Nguyên đang đối mặt với nguy cơ suy giảm độ phì và chất lượng đất.
Những kết quả trên là cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng cho việc hoàn thiện và ban hành quy trình hiệu chỉnh phân bón. Quy trình không chỉ có ý nghĩa trong việc giảm chi phí sản xuất và nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón ở cấp nông hộ, mà còn cung cấp một cơ sở kỹ thuật để cán bộ khuyến nông, cơ quan quản lý và các doanh nghiệp trong ngành cà phê tham khảo khi xây dựng chương trình hỗ trợ và hướng dẫn sử dụng phân bón. Việc áp dụng rộng rãi phương pháp này sẽ góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ canh tác dựa trên thói quen và lượng đầu vào cố định sang quản lý dinh dưỡng dựa trên nhu cầu của cây trồng và khả năng cung cấp dinh dưỡng của đất, qua đó hướng tới một hệ thống sản xuất cà phê hiệu quả hơn về kinh tế, sử dụng đầu vào tiết kiệm hơn và bền vững hơn về môi trường.
Tham khảo toàn văn quy trình bên dưới:
