ThS. Lê Thị Cẩm Nhung,
Bộ môn Hệ thống Nông nghiệp
1. Đặt vấn đề
Việt Nam là nước sản xuất cà phê Robusta lớn nhất thế giới. Robusta chiếm khoảng 97% sản lượng cà phê cả nước, trong đó Tây Nguyên đóng góp khoảng 88%. Năm 2024, xuất khẩu cà phê đạt 5,48 tỷ USD. Tuy vậy, diện tích sản xuất cà phê hữu cơ vẫn còn thấp và canh tác thông thường vẫn là phương thức phổ biến.
Trong khi đó, nhu cầu toàn cầu đối với nông sản hữu cơ ngày càng tăng. Canh tác hữu cơ giúp giảm phát thải, tăng đa dạng sinh học và có thể mang lại giá bán cao hơn. Ở Việt Nam, năng suất Robusta đang suy giảm do sâu bệnh và cây già cỗi, nên yêu cầu áp dụng các thực hành bền vững càng cấp thiết.
Nghiên cứu đặt ra hai câu hỏi:
- Yếu tố nào ảnh hưởng đến việc nông dân tham gia các chương trình chứng nhận?
- Yếu tố nào ảnh hưởng đến ý định chuyển đổi sang canh tác hữu cơ trong tương lai?
2. Phương pháp
Địa bàn nghiên cứu: Nghiên cứu thực hiện tại tỉnh Đắk Lắk, nơi có diện tích cà phê lớn nhất Tây Nguyên (khoảng 213.000 ha). Các nông hộ chủ yếu quy mô nhỏ, dưới 2 ha.
Thu thập dữ liệu: Phỏng vấn trực tiếp 100 nông hộ bằng bảng hỏi có cấu trúc trong tháng 8–9/2022. Bảng hỏi gồm thông tin về chủ hộ, hoàn cảnh gia đình và đặc điểm vườn cây.
Mô hình hồi quy logistic trên phần mềm R được sử dụng để xây dựng:
- Mô hình 1: Các nhân tố ảnh hưởng đến việc tham gia chứng nhận (n = 100)
- Mô hình 2: Các nhân tố ảnh hưởng đến ý định chuyển sang hữu cơ (n = 99, loại 1 hộ đã sản xuất hữu cơ).
Bảng 1. Đặc điểm biến khảo sát
|
Biến |
Dạng biến |
Miêu tả |
|
Biến phụ thuộc |
|
|
|
Được chứng nhận |
Nhị phân |
Có (1); Không (0); |
|
Ý định chuyển đổi sang hữu cơ |
Nhị phân |
Có (1); Không (0); |
|
Biến độc lập |
|
|
|
Số con trong gia đình |
Liên tục |
Dạng số; |
|
Tuổi vườn cây |
Liên tục |
Dạng số; |
|
Số lao động toàn thời gian trong gia đình |
Liên tục |
Dạng số; |
|
Trồng xen |
Nhị phân |
Có (1); Không (0); |
|
Quan tâm đến sản xuất hữu cơ |
Nhị phân |
Có (1); Không (0); |
|
Thành viên Hợp tác xã |
Nhị phân |
Có (1); Không (0); |
|
Tuổi của người trả lời |
Thứ bậc |
20-39 tuổi (1); 40-49 tuổi (2); 50-60 tuổi (3); > 60 tuổi (4); |
|
Giới tính của người trả lời |
Nhị phân |
Nam (1); Nữ (0); |
|
Học vấn của người trả lời |
Nhị phân |
Cấp 3 trở lên (1); Khác (0); |
|
Kinh nghiệm canh tác cà phê |
Nhị phân |
>20 năm (1); Khác (0); |
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Tổng quan mẫu khảo sát
Có 73% hộ tham gia chứng nhận cà phê như 4C, Rainforest Alliance và hữu cơ Tiêu chuẩn Việt Nam.
Có 89% hộ trồng xen, chủ yếu là hồ tiêu, tiếp đến là sầu riêng, bơ, mắc ca và điều. Thu nhập từ trồng xen đóng góp trung bình 35,88% tổng thu nhập.
Có 19% hộ có ý định chuyển sang hữu cơ, và toàn bộ nhóm này đều đã tham gia một chương trình chứng nhận. Điều này gợi ý chứng nhận có thể là bước đệm trên con đường đến hữu cơ.
3.2. Yếu tố ảnh hưởng đến việc tham gia chứng nhận
Bảng 2. Kết quả hồi quy logistic Mô hình 1
|
Biến |
Hệ số |
Sai số chuẩn |
z |
p |
|
(Intercept) |
−8,052 |
2,266 |
−3,552 |
< 0,001*** |
|
Số con |
−0,785 |
0,337 |
−2,329 |
0,020* |
|
Tuổi cây cà phê |
0,101 |
0,046 |
2,193 |
0,028* |
|
Lao động gia đình toàn thời gian |
2,461 |
0,740 |
3,326 |
< 0,001*** |
|
Trồng xen |
2,282 |
0,959 |
2,378 |
0,017* |
|
Quan tâm canh tác hữu cơ |
1,813 |
0,825 |
2,197 |
0,028* |
|
Thành viên hợp tác xã |
3,030 |
1,100 |
2,755 |
0,006** |
|
Tuổi 40–49 |
2,707 |
1,295 |
2,091 |
0,037* |
|
Tuổi 50–60 |
2,648 |
1,354 |
1,956 |
0,051 |
|
Tuổi > 60 |
1,636 |
1,465 |
1,117 |
0,264 |
|
Giới tính (nam) |
0,008 |
0,793 |
0,010 |
0,992 |
|
Học vấn (THPT trở lên) |
0,374 |
0,771 |
0,485 |
0,628 |
|
Kinh nghiệm (> 20 năm) |
−1,598 |
1,028 |
−1,554 |
0,120 |
n = 100; LR χ² = 53,423; Nagelkerke R² = 0,601; log-likelihood = −31,614 (df = 13). Mức ý nghĩa: * p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001.
Số con có tác động âm, còn tuổi cây, lao động gia đình, trồng xen, mối quan tâm đến sản xuất hữu cơ, việc tham gia hợp tác xã và nhóm tuổi 40–49 đều có tác động dương và có ý nghĩa thống kê.
- Số con trong gia đình: Hộ đông con chịu nhiều áp lực chăm sóc gia đình, khó phân bổ thời gian và lao động cho các yêu cầu bổ sung của chứng nhận như ghi chép nhật ký, tuân thủ quy trình, cấm lao động trẻ em. Tuy nhiên, nghiên cứu chưa đo trực tiếp phân bổ lao động hay điều kiện kinh tế hộ.
- Tuổi cây: Cây Robusta cho năng suất tối ưu ở độ tuổi 5–15, trong khi tuổi trung bình vườn khảo sát là 22 năm. Cây già làm giảm năng suất, và trồng lại rất tốn kém. Chứng nhận giúp nông dân canh tác tốt, duy trì năng suất, giảm chi phí đầu vào và bán được giá tốt hơn.
- Lao động gia đình: Sản xuất chứng nhận đòi hỏi thêm nhiều công việc ngoài chăm sóc cà phê thông thường. Hộ có nhiều lao động toàn thời gian có lợi thế trong việc đáp ứng tốt các yêu cầu này.
- Trồng xen: Trồng xen đáp ứng các tiêu chí về đa dạng sinh học, bảo vệ đất và nước, thích ứng biến đổi khí hậu. Đây là hình thức canh tác phổ biến tại khu vực khảo sát. Chương trình tập huấn của tổ chức chứng nhận không chỉ hướng dẫn kỹ thuật về trồng và chăm sóc cây cà phê mà còn hỗ trợ kỹ thuật canh tác cây trồng xen, nên đây cũng là động lực để nông dân gia nhập các chương trình chứng nhận.
- Quan tâm canh tác hữu cơ: Nông dân quan tâm đến hữu cơ nhận thấy lợi ích từ giảm chi phí phân, thuốc hóa học, tăng cường đa dạng sinh học, bảo vệ môi trường và giá bán tốt hơn so với sản phẩm cà phê thông thường.
- Hợp tác xã: Thành viên hợp tác xã thường xuyên được tập huấn, tiếp cận kỹ thuật và thị trường, nhờ đó thuận lợi hơn khi gia nhập chương trình chứng nhận.
- Nhóm tuổi 40–49: Đây là nhóm có kinh nghiệm canh tác cà phê, sức khỏe, con cái trưởng thành và ổn định nên nhóm tuổi này có nguồn lực để phân bổ cho các tuân thủ quy định chứng nhận.
3.3. Yếu tố ảnh hưởng đến ý định chuyển đổi sang hữu cơ
Bảng 3. Kết quả hồi quy logistic Mô hình 2
|
Biến |
Hệ số |
Sai số chuẩn |
z |
p |
|
(Intercept) |
−7,721 |
2,963 |
−2,606 |
0,009** |
|
Số con |
0,177 |
0,362 |
0,491 |
0,624 |
|
Tuổi cây cà phê |
0,197 |
0,093 |
2,124 |
0,034* |
|
Lao động gia đình toàn thời gian |
1,319 |
0,572 |
2,308 |
0,021* |
|
Trồng xen |
−2,946 |
1,138 |
−2,588 |
0,009** |
|
Quan tâm canh tác hữu cơ |
2,503 |
0,889 |
2,815 |
0,005** |
|
Thành viên hợp tác xã |
−1,264 |
1,208 |
−1,046 |
0,295 |
|
Tuổi > 60 |
−2,261 |
2,189 |
−1,033 |
0,302 |
|
Giới tính (nam) |
−1,123 |
0,789 |
−1,424 |
0,154 |
|
Học vấn (THPT trở lên) |
−0,776 |
0,941 |
−0,825 |
0,409 |
|
Kinh nghiệm (> 20 năm) |
0,492 |
0,944 |
0,521 |
0,602 |
n = 99; LR χ² = 38,604; Nagelkerke R² = 0,527; log-likelihood = −27,638 (df = 11). Mức ý nghĩa: * p < 0,05; ** p < 0,01.
Tuổi cây, lao động gia đình và quan tâm canh tác hữu cơ làm tăng khả năng có kế hoạch chuyển đổi, còn trồng xen là yếu tố duy nhất trong nghiên cứu này có tác động âm có ý nghĩa thống kê:
- Tuổi cây: Cây cà phê già cho năng suất thấp, và trồng tái canh đòi hỏi nguồn vốn lớn, yêu cầu lớn về lao động cũng như thời gian thực hiện. Chuyển đổi sang canh tác hữu cơ có thể giúp kéo dài thời gian khai thác cây già, nhờ giá bán cao hơn bù đắp một phần năng suất giảm và phân hữu cơ cải thiện dinh dưỡng đất, bộ rễ và sức sinh trưởng của cây.
- Lao động gia đình: Canh tác hữu cơ cần nhiều công lao động hơn, như bón phân hữu cơ, quản lý dinh dưỡng đất và thu hoạch. Nghiên cứu ở Mexico ghi nhận công lao động chuyển đổi thực tế cao hơn ước tính tới 60%. Do đó, việc có sẵn nguồn lao động cũng là yếu tố hỗ trợ thúc đẩy chuyển đổi canh tác trong trường hợp này.
- Quan tâm canh tác hữu cơ: Thực tế nhiều nông dân đang sử dụng lượng phân bón cao hơn khuyến cáo nhiều lần làm tăng chi phí sản xuất. Bên cạnh đó, mối lo về thuốc bảo vệ thực vật và phân hóa học, cùng giá bán hữu cơ cao hơn, thúc đẩy ý định chuyển đổi của nông dân.
- Trồng xen: Đây là điểm đáng chú ý nhất. Trồng xen vừa thúc đẩy tham gia chứng nhận (Bảng 2), vừa cản trở ý định chuyển hữu cơ (Bảng 3). Cây trồng xen như sầu riêng, hồ tiêu có giá trị kinh tế cao nhưng cạnh tranh ánh sáng và dinh dưỡng với cà phê nếu trồng với mật độ không phù hợp. Chuyển đổi sang canh tác hữu cơ có thể làm giảm năng suất giai đoạn đầu, trong khi 3 năm chuyển đổi chưa được hưởng giá bán cao hơn. Các hộ phụ thuộc vào thu nhập trồng xen (trung bình gần 36% thu nhập) vì thế các nông hộ còn do dự chuyển đổi sang hình thức canh tác hữu cơ.
3.4. Hàm ý chính sách và hạn chế
Chứng nhận bền vững có thể là bước chuyển tiếp quan trọng sang hữu cơ. Để mở rộng cà phê hữu cơ, nghiên cứu đề xuất:
- Hỗ trợ tài chính, kỹ thuật và tiếp cận thị trường, đặc biệt trong giai đoạn chuyển đổi.
- Thúc đẩy chứng nhận nhóm và liên kết qua hợp tác xã để giảm chi phí chứng nhận cho hộ nhỏ.
- Tận dụng nguồn hữu cơ tại chỗ (vỏ cà phê, …) để ủ phân hữu cơ, giảm phụ thuộc vào nguồn phân bón từ bên ngoài.
Nghiên cứu có hạn chế là cỡ mẫu nhỏ và chỉ khảo sát tại Đắk Lắk. Biến phụ thuộc là ý định chứ chưa phải hành vi chuyển đổi thực tế. Ba loại chứng nhận (4C, RA, hữu cơ) được gộp thành một nhóm do cỡ mẫu hạn chế.
4. Kết luận
Tham gia chứng nhận gắn với tuổi vườn cây, lao động gia đình, trồng xen, hợp tác xã và sự quan tâm đến hữu cơ, còn ý định chuyển hữu cơ gắn với tuổi vườn cây, lao động và mối quan tâm đến sản xuất hữu cơ. Trồng xen có giá trị kinh tế cao lại là rào cản chính khi chuyển sang hữu cơ. Vì vậy, hỗ trợ kỹ thuật, bảo đảm thu nhập trong giai đoạn chuyển đổi và ưu đãi thị trường là điều kiện cần để mở rộng cà phê hữu cơ ở Việt Nam.









