Hoàng Hải Long, Đinh Thị Nhã Trúc, Nguyễn Vũ Kỳ, Hoàng Thị Ái Duyên, Lê Thị Cẩm Nhung,
Bộ môn Hệ thống nông nghiệp
Trong bối cảnh sản xuất cà phê bền vững đang trở thành yêu cầu cấp thiết, việc sử dụng phân bón hợp lý, tiết kiệm và thân thiện với môi trường đóng vai trò then chốt. Được sự cho phép của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) kết hợp cùng đơn vị tài trợ chính Enveritas nhóm tác giả gồm các chuyên gia: Hoàng Hải Long, Đinh Thị Nhã Trúc, Nguyễn Vũ Kỳ, Hoàng Thị Ái Duyên, Lê Thị Cẩm Nhung và Đinh Văn Phê đã xây dựng thành công “Quy trình hiệu chỉnh lượng phân bón cho cà phê vối kinh doanh canh tác đa thân”. Đây là một hướng dẫn kỹ thuật quan trọng, được kỳ vọng sẽ giúp người nông dân tối ưu hóa hiệu quả đầu tư, bảo vệ tài nguyên đất và duy trì năng suất cà phê một cách bền vững.
1.Sự cần thiết của quy trình
Cà phê vối là một trong những cây trồng chủ lực của vùng Tây Nguyên, trong đó phương thức canh tác cà phê đa thân đang được áp dụng khá phổ biến tại nhiều vùng sản xuất. Cùng với yêu cầu duy trì năng suất cao và ổn định, việc sử dụng phân bón hợp lý, cân đối và phù hợp với điều kiện cụ thể của vườn cây là một trong những yếu tố có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả sản xuất và tính bền vững của hệ thống canh tác. Tuy nhiên, thực tế sản xuất tại Tây Nguyên cho thấy tại một số vùng trồng cà phê, lượng phân bón sử dụng còn cao so với nhu cầu dinh dưỡng của cây, đặc biệt là tình trạng bón thừa đạm và lân hoặc mất cân đối giữa các nguyên tố dinh dưỡng. Việc sử dụng phân bón chưa hợp lý không chỉ làm tăng chi phí đầu vào mà còn có thể làm giảm hiệu quả sử dụng dinh dưỡng, ảnh hưởng đến chất lượng đất và gia tăng nguy cơ tác động bất lợi đến môi trường. Trên cơ sở đó, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên đã xây dựng “Quy trình hiệu chỉnh lượng phân bón cho cà phê vối kinh doanh canh tác đa thân”, ban hành kèm theo Quyết định số 36/QĐ-VNLT-KHKH ngày 27 tháng 3 năm 2026. Quy trình được xây dựng từ kết quả nghiên cứu của dự án giai đoạn 2023 – 2026 về “Nghiên cứu hiệu chỉnh lượng phân bón quá mức để phát triển sản xuất cà phê bền vững và lâu dài”, đồng thời kế thừa các quy trình và hướng dẫn kỹ thuật hiện hành về quản lý dinh dưỡng, bón phân và thâm canh cà phê bền vững.
2. Phạm vi và đối tượng áp dụng
Quy trình được áp dụng cho các vườn cà phê vối ở giai đoạn kinh doanh, canh tác theo phương pháp đa thân (không hãm ngọn) trên đất bazan tại vùng Tây Nguyên và các vùng có điều kiện tương tự. Đối tượng áp dụng bao gồm các tổ chức, cá nhân trồng cà phê, các cơ quan quản lý, đơn vị nghiên cứu, khuyến nông và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất cà phê.
3. Mục tiêu kinh tế – kỹ thuật
Quy trình hướng tới các mục tiêu cụ thể sau:
Năng suất: Duy trì năng suất ổn định ở mức từ 3,5 – 4,5 tấn nhân/ha.
Hiệu quả: Nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón, từ đó giảm chi phí đầu vào cho nông dân
Bền vững: Hạn chế tình trạng suy thoái đất, bảo vệ môi trường sinh thái và phát triển sản xuất cà phê theo hướng bền vững.
4. Nguyên tắc và nội dung chính của quy trình
Quy trình tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc “4 đúng” (Đúng lúc, đúng chủng loại, đúng liều lượng và đúng phương pháp). Lượng phân bón được xác định dựa trên năng suất thực tế của vườn cây, nhu cầu dinh dưỡng theo từng giai đoạn, khả năng cung cấp dinh dưỡng của đất và kết quả phân tích độ phì (nếu có). Nội dung chính bao gồm:
- Bón vôi cải tạo đất:Khuyến cáo lượng vôi bón dựa trên chỉ số pHKCl của đất, giúp cải thiện độ chua và tạo môi trường thuận lợi cho cây phát triển. Lượng CaCO₃ được điều chỉnh theo mức độ chua, từ khoảng 400 – 1.000 kg/ha, kết hợp với chu kỳ bón phù hợp. Vôi được khuyến cáo bón vào đầu mùa mưa, rải đều trên mặt đất và không bón cùng thời điểm với phân đạm; thời gian cách giữa hai lần bón tối thiểu từ 15 – 20 ngày.
- Bón phân hữu cơ:Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bón phân hữu cơ để cải thiện độ phì nhiêu và cấu trúc đất. Hướng dẫn cụ thể lượng bón dựa trên hàm lượng hữu cơ trong đất và khuyến khích sử dụng các phụ phẩm nông nghiệp (vỏ cà phê, phân chuồng, thân lá…) để ủ phân tại chỗ. Lượng phân hữu cơ được xác định theo hàm lượng hữu cơ trong đất; trong trường hợp chưa có kết quả phân tích, có thể sử dụng khoảng 5 – 10 tấn phân chuồng hoai mục/ha, bón định kỳ 2 năm một lần.
- Bón phân vô cơ:Quy trình đưa ra mức bón tham khảo cho vườn cà phê đa thân có năng suất từ 3,5 – 4,5 tấn nhân/ha, gồm 280 – 320 kg N, 60 – 70 kg P₂O₅ và 250- 320 kg K₂O/ha/năm. Để thuận tiện cho người sản xuất, quy trình hướng dẫn sử dụng cả phân đơn và phân hỗn hợp NPK. Đối với phân đơn, lượng dinh dưỡng được quy đổi sang các loại urê, phân lân và KCl theo từng lần bón. Đối với phân hỗn hợp, quy trình đưa ra các nhóm công thức NPK phù hợp với từng giai đoạn trong năm. Giai đoạn mùa khô ưu tiên các loại phân có hàm lượng đạm cao; đầu và giữa mùa mưa sử dụng các công thức có hàm lượng đạm và kali tương đối cao; cuối mùa mưa ưu tiên các công thức có tỷ lệ kali cao hơn nhằm đáp ứng yêu cầu dinh dưỡng của cây trong từng thời kỳ.
- Bón phân trung vi lượng:Khuyến cáo bón bổ sung các nguyên tố trung lượng (Mg) và vi lượng (Zn, B) nhằm đáp ứng đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng của cây, giúp tăng năng suất và chất lượng hạt. Quy trình đưa ra mức tham khảo 60 – 70 kg MgO, 7 – 10 kg Zn và 2 – 3 kg B/ha, được quy đổi sang các dạng phân thương phẩm phù hợp.
- Phân bón lá:Hướng dẫn sử dụng phân bón lá chuyên dùng cho cà phê từ 2 – 3 lần trong mùa mưa để cung cấp dinh dưỡng kịp thời, đặc biệt trong điều kiện thời tiết bất thuận như hạn hán hay mưa dầm.
Lưu ý quan trọng
Quy trình này mang tính định hướng và cần được điều chỉnh linh hoạt theo tình trạng sinh trưởng của cây và điều kiện cụ thể của từng vườn. Đối với các biện pháp kỹ thuật khác như tưới nước, tạo hình, quản lý dịch hại… cần thực hiện theo các tài liệu kỹ thuật đã được ban hành. Người nông dân được khuyến khích phân tích đất định kỳ để có cơ sở điều chỉnh lượng phân bón một cách chính xác nhất.
Kết luận
Việc ban hành “Quy trình hiệu chỉnh lượng phân bón cho cà phê vối kinh doanh canh tác đa thân” là một giải pháp khoa học, thiết thực nhằm hỗ trợ người nông dân thay đổi tập quán canh tác, tiến tới một nền nông nghiệp thông minh và bền vững. Thay vì tiếp tục gia tăng lượng phân nhằm theo đuổi năng suất, quy trình định hướng sử dụng phân bón phù hợp hơn với nhu cầu thực tế của cây, năng suất mục tiêu và khả năng cung cấp dinh dưỡng của đất. Đây là hướng tiếp cận góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư phân bón, giảm lượng dinh dưỡng bón vượt nhu cầu, duy trì năng suất và từng bước hướng tới xây dựng hệ thống sản xuất cà phê bền vững, hiệu quả và thân thiện hơn với môi trường. Trong thời gian tới, WASI sẽ tiếp tục đồng hành, chuyển giao kỹ thuật và khuyến cáo để quy trình này đi vào thực tiễn, mang lại lợi ích kinh tế – xã hội và môi trường lâu dài.
Link Quy trình bên dưới:
Quy trình bón phân – Canh tác Đa thân
Hình ảnh các hoạt động trong quá trình xây dựng quy trình
