Nguyễn Vũ Kỳ, Bộ môn Hệ thống Nông nghiệp

Kết quả nghiên cứu về phát thải khí nhà kính từ các hệ thống trồng xen trong vườn cà phê vối ở tỉnh Đắk Lắk cho thấy phân bón tổng hợp đóng vai trò là nguồn phát thải chính, đây là “điểm nóng phát thải” lấn át tất cả các nguồn phát thải đầu vào khác của giai đoạn sản xuất cà phê.

1. Nguồn phát thải: N trong phân bón tổng hợp được xác định là nguồn đóng góp lớn nhất vào tổng lượng phát thải carbon trong canh tác cà phê ở Đăk Lăk. Tại các mô hình được khảo sát, việc sử dụng phân bón vô cơ chiếm khoảng 71% tổng lượng khí thải. Chi tiết trong các hệ thống xen canh, con số này dao động từ 75,8% đến 81,8% tổng lượng phát thải, khiến tất cả các nguồn phát thải khác, như tưới nước, sử dụng vôi và nhiên liệu, trở nên không đáng kể khi so sánh. Chi tiết hơn, lượng khí thải từ N trong phân tổng hợp từ 2.300 đến 4.340 kg CO₂e/ha cao hơn đáng kể so với phát thải từ sử dụng các phân khác. Đồng thời cao vượt trội hơn lượng khí thải từ tưới (~ 8%), vôi (~ 6%) và bảo vệ thực vật (~ 4,8%).
2. Cơ chế phát thải: quá trình phát thải được thúc đẩy bởi các quá trình sinh học và hóa học chuyển đổi N thành oxit nitơ (N₂O), một loại khí có tiềm năng nóng lên toàn cầu gấp 273 lần CO₂. Phát thải xảy ra theo 2 cơ chế,

(1) Phát thải trực tiếp: Khi phân N ở dạng tổng hợp được thêm vào đất, nó sẽ làm tăng lượng N có sẵn cho các quá trình sinh hóa trong đất của vi sinh vật. Có 2 quá trình chính gồm nitrat hóa (Nitrification) và khử nitơ (Denitrification), cả hai đều được giải phóng trực tiếp dưới dạng sản phẩm phụ từ đất.

Nitrification: NH₄⁺ bị oxy hóa thành NO₃⁻; N₂O có thể được tạo ra như sản phẩm phụ.

Denitrification: NO₃⁻ bị vi sinh vật khử theo chuỗi
NO₃⁻ → NO₂⁻ → NO → N₂O → N₂.

Phân N → NH₄⁺/NO₃⁻ trong đất → quá trình vi sinh → N₂O

 (2) Phát thải gián tiếp: Một phần N khi bón vào đất bị thất thoát dưới dạng: (a) bay hơi dưới dạng amoniac (NH₃) và oxit nitơ (NOx), sau đó lắng đọng ở nơi khác và chuyển đổi thành N₂O. (b) Rửa trôi: Một phần N, ặc biệt dưới dạng NO₃⁻ bị rửa trồi vào nước ngầm hoặc nước mặt, tại đó nó trải qua quá trình biến đổi thành N₂O. Hệ số mặc định cho phần N bị mất do rửa trôi ở vùng nhiệt đới là 0,24 (24% N được áp dụng).

3. Các yếu tố thúc đẩy phát thải:

Lạm dụng phân bón: Nông hộ tại khu vực Tây Nguyên thường bón lượng đạm cao hơn đáng kể so với mức khuyến cáo, trong một số trường hợp lên tới 300% so với mức khuyến cáo. Tình trạng này xuất phát từ quan niệm phổ biến rằng việc gia tăng lượng phân bón sẽ bảo đảm năng suất cao hơn.

Nhu cầu đầu vào gia tăng trong hệ thống xen canh: Việc tích hợp các cây trồng có giá trị kinh tế cao như sầu riêng và hồ tiêu đã thúc đẩy nông hộ gia tăng sử dụng phân bón và các vật tư nông nghiệp. Các hệ thống có sầu riêng được ghi nhận là những hệ thống có cường độ sử dụng vật tư đầu vào cao nhất, trong đó lượng phân bón thường được gia tăng nhằm tối đa hóa năng suất mà chưa thực sự dựa trên nhu cầu dinh dưỡng của từng thành phần cây trồng trong hệ thống xen canh.

Tập quán canh tác thay vì tuân thủ cơ sở khoa học: Việc sử dụng phân bón tại nhiều nông hộ vẫn chủ yếu dựa trên kinh nghiệm và tập quán canh tác hơn là dựa trên kết quả phân tích đất, đánh giá tình trạng dinh dưỡng đất hoặc nhu cầu dinh dưỡng thực tế của cây trồng.

4. So sánh với các hoạt động canh tác khác

Để làm nổi bật hơn vai trò của điểm nóng phát thải, có thể so sánh nó với các hoạt động đầu vào khác trong hệ thống sản xuất hiện nay:

• Phân đạm: khoảng 71% tổng lượng phát thải;
• Tưới tiêu (sử dụng năng lượng): khoảng 8%, là nguồn phát thải lớn thứ hai;
• Vôi: khoảng 6%;
• Thuốc bảo vệ thực vật: khoảng 4,8%.

Kết quả cho thấy phát thải liên quan đến phân đạm vượt xa các nguồn đầu vào khác, qua đó khẳng định quản lý dinh dưỡng, đặc biệt là quản lý N, là trọng tâm trong chiến lược giảm phát thải của các hệ thống canh tác này.

5. Hướng giảm phát thải

N từ phân bón tổng hợp là điểm nóng phát thải hiện nay, do đó, nó cũng được xem là đối tượng để giảm phát thải khí nhà kính. Kết quả nghiên cứu cho thấy việc giảm lượng phân bón vô cơ và tăng cường sử dụng các nguồn dinh dưỡng hữu cơ, chẳng hạn như phân chuồng hoặc phân ủ, có thể là một trong những giải pháp có tác động đáng kể nhất nhằm giảm dấu chân carbon của các nông hộ.

Đáng chú ý, các hệ thống có cường độ sử dụng phân bón thấp hơn, điển hình là hệ thống cà phê xen canh bơ, có mức phát thải tổng thể thấp hơn đáng kể. Điều này cho thấy việc tối ưu hóa lượng phân bón theo nhu cầu dinh dưỡng thực tế của cây trồng và đặc điểm của từng hệ thống xen canh, thay vì gia tăng đầu vào theo tập quán, có thể đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vật tư và giảm phát thải khí nhà kính.

Bộ môn Hệ thống nông nghiệp

Trong bối cảnh sản xuất cà phê bền vững đang trở thành yêu cầu cấp thiết, việc sử dụng phân bón hợp lý, tiết kiệm và thân thiện với môi trường đóng vai trò then chốt. Được sự cho phép của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) kết hợp cùng đơn vị tài trợ chính Enveritas nhóm tác giả gồm các chuyên gia: Hoàng Hải Long, Đinh Thị Nhã Trúc, Nguyễn Vũ Kỳ, Hoàng Thị Ái Duyên, Lê Thị Cẩm Nhung và Đinh Văn Phê đã xây dựng thành công “Quy trình hiệu chỉnh lượng phân bón cho cà phê vối kinh doanh canh tác đa thân”. Đây là một hướng dẫn kỹ thuật quan trọng, được kỳ vọng sẽ giúp người nông dân tối ưu hóa hiệu quả đầu tư, bảo vệ tài nguyên đất và duy trì năng suất cà phê một cách bền vững.

1.Sự cần thiết của quy trình

Cà phê vối là một trong những cây trồng chủ lực của vùng Tây Nguyên, trong đó phương thức canh tác cà phê đa thân đang được áp dụng khá phổ biến tại nhiều vùng sản xuất. Cùng với yêu cầu duy trì năng suất cao và ổn định, việc sử dụng phân bón hợp lý, cân đối và phù hợp với điều kiện cụ thể của vườn cây là một trong những yếu tố có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả sản xuất và tính bền vững của hệ thống canh tác. Tuy nhiên, thực tế sản xuất tại Tây Nguyên cho thấy tại một số vùng trồng cà phê, lượng phân bón sử dụng còn cao so với nhu cầu dinh dưỡng của cây, đặc biệt là tình trạng bón thừa đạm và lân hoặc mất cân đối giữa các nguyên tố dinh dưỡng. Việc sử dụng phân bón chưa hợp lý không chỉ làm tăng chi phí đầu vào mà còn có thể làm giảm hiệu quả sử dụng dinh dưỡng, ảnh hưởng đến chất lượng đất và gia tăng nguy cơ tác động bất lợi đến môi trường. Trên cơ sở đó, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên đã xây dựng “Quy trình hiệu chỉnh lượng phân bón cho cà phê vối kinh doanh canh tác đa thân”, ban hành kèm theo Quyết định số 36/QĐ-VNLT-KHKH ngày 27 tháng 3 năm 2026. Quy trình được xây dựng từ kết quả nghiên cứu của dự án giai đoạn 2023 – 2026 về “Nghiên cứu hiệu chỉnh lượng phân bón quá mức để phát triển sản xuất cà phê bền vững và lâu dài”, đồng thời kế thừa các quy trình và hướng dẫn kỹ thuật hiện hành về quản lý dinh dưỡng, bón phân và thâm canh cà phê bền vững.

2. Phạm vi và đối tượng áp dụng

Quy trình được áp dụng cho các vườn cà phê vối ở giai đoạn kinh doanh, canh tác theo phương pháp đa thân (không hãm ngọn) trên đất bazan tại vùng Tây Nguyên và các vùng có điều kiện tương tự. Đối tượng áp dụng bao gồm các tổ chức, cá nhân trồng cà phê, các cơ quan quản lý, đơn vị nghiên cứu, khuyến nông và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất cà phê.

3. Mục tiêu kinh tế – kỹ thuật

Quy trình hướng tới các mục tiêu cụ thể sau:

Năng suất: Duy trì năng suất ổn định ở mức từ 3,5 – 4,5 tấn nhân/ha.

Hiệu quả: Nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón, từ đó giảm chi phí đầu vào cho nông dân

Bền vững: Hạn chế tình trạng suy thoái đất, bảo vệ môi trường sinh thái và phát triển sản xuất cà phê theo hướng bền vững.

4. Nguyên tắc và nội dung chính của quy trình

Quy trình tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc “4 đúng” (Đúng lúc, đúng chủng loại, đúng liều lượng và đúng phương pháp). Lượng phân bón được xác định dựa trên năng suất thực tế của vườn cây, nhu cầu dinh dưỡng theo từng giai đoạn, khả năng cung cấp dinh dưỡng của đất và kết quả phân tích độ phì (nếu có). Nội dung chính bao gồm:

• Bón vôi cải tạo đất:Khuyến cáo lượng vôi bón dựa trên chỉ số pH_KCl của đất, giúp cải thiện độ chua và tạo môi trường thuận lợi cho cây phát triển. Lượng CaCO₃ được điều chỉnh theo mức độ chua, từ khoảng 400 – 1.000 kg/ha, kết hợp với chu kỳ bón phù hợp. Vôi được khuyến cáo bón vào đầu mùa mưa, rải đều trên mặt đất và không bón cùng thời điểm với phân đạm; thời gian cách giữa hai lần bón tối thiểu từ 15 – 20 ngày.
• Bón phân hữu cơ:Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bón phân hữu cơ để cải thiện độ phì nhiêu và cấu trúc đất. Hướng dẫn cụ thể lượng bón dựa trên hàm lượng hữu cơ trong đất và khuyến khích sử dụng các phụ phẩm nông nghiệp (vỏ cà phê, phân chuồng, thân lá…) để ủ phân tại chỗ. Lượng phân hữu cơ được xác định theo hàm lượng hữu cơ trong đất; trong trường hợp chưa có kết quả phân tích, có thể sử dụng khoảng 5 – 10 tấn phân chuồng hoai mục/ha, bón định kỳ 2 năm một lần.
• Bón phân vô cơ:Quy trình đưa ra mức bón tham khảo cho vườn cà phê đa thân có năng suất từ 3,5 – 4,5 tấn nhân/ha, gồm 280 – 320 kg N, 60 – 70 kg P₂O₅ và 250- 320 kg K₂O/ha/năm. Để thuận tiện cho người sản xuất, quy trình hướng dẫn sử dụng cả phân đơn và phân hỗn hợp NPK. Đối với phân đơn, lượng dinh dưỡng được quy đổi sang các loại urê, phân lân và KCl theo từng lần bón. Đối với phân hỗn hợp, quy trình đưa ra các nhóm công thức NPK phù hợp với từng giai đoạn trong năm. Giai đoạn mùa khô ưu tiên các loại phân có hàm lượng đạm cao; đầu và giữa mùa mưa sử dụng các công thức có hàm lượng đạm và kali tương đối cao; cuối mùa mưa ưu tiên các công thức có tỷ lệ kali cao hơn nhằm đáp ứng yêu cầu dinh dưỡng của cây trong từng thời kỳ.
• Bón phân trung vi lượng:Khuyến cáo bón bổ sung các nguyên tố trung lượng (Mg) và vi lượng (Zn, B) nhằm đáp ứng đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng của cây, giúp tăng năng suất và chất lượng hạt. Quy trình đưa ra mức tham khảo 60 – 70 kg MgO, 7 – 10 kg Zn và 2 – 3 kg B/ha, được quy đổi sang các dạng phân thương phẩm phù hợp.
• Phân bón lá:Hướng dẫn sử dụng phân bón lá chuyên dùng cho cà phê từ 2 – 3 lần trong mùa mưa để cung cấp dinh dưỡng kịp thời, đặc biệt trong điều kiện thời tiết bất thuận như hạn hán hay mưa dầm.

Lưu ý quan trọng

Quy trình này mang tính định hướng và cần được điều chỉnh linh hoạt theo tình trạng sinh trưởng của cây và điều kiện cụ thể của từng vườn. Đối với các biện pháp kỹ thuật khác như tưới nước, tạo hình, quản lý dịch hại… cần thực hiện theo các tài liệu kỹ thuật đã được ban hành. Người nông dân được khuyến khích phân tích đất định kỳ để có cơ sở điều chỉnh lượng phân bón một cách chính xác nhất.

Kết luận

Việc ban hành “Quy trình hiệu chỉnh lượng phân bón cho cà phê vối kinh doanh canh tác đa thân” là một giải pháp khoa học, thiết thực nhằm hỗ trợ người nông dân thay đổi tập quán canh tác, tiến tới một nền nông nghiệp thông minh và bền vững. Thay vì tiếp tục gia tăng lượng phân nhằm theo đuổi năng suất, quy trình định hướng sử dụng phân bón phù hợp hơn với nhu cầu thực tế của cây, năng suất mục tiêu và khả năng cung cấp dinh dưỡng của đất. Đây là hướng tiếp cận góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư phân bón, giảm lượng dinh dưỡng bón vượt nhu cầu, duy trì năng suất và từng bước hướng tới xây dựng hệ thống sản xuất cà phê bền vững, hiệu quả và thân thiện hơn với môi trường. Trong thời gian tới, WASI sẽ tiếp tục đồng hành, chuyển giao kỹ thuật và khuyến cáo để quy trình này đi vào thực tiễn, mang lại lợi ích kinh tế – xã hội và môi trường lâu dài.

Link Quy trình bên dưới:

Quy trình bón phân – Canh tác Đa thân

Hình ảnh các hoạt động trong quá trình xây dựng quy trình

 1. Đặt vấn đề.

Ngành sản xuất và xuất khẩu Hồ tiêu Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt mang tính lịch sử. Dù giữ vững vị thế nhóm đầu thế giới về sản lượng, chúng ta đang phải đối mặt với các rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe từ các thị trường cao cấp như Liên minh Châu Âu (EU) và Hoa Kỳ. Các thị trường này liên tục siết chặt giới hạn dư lượng tối đa cho phép (MRL) đối với các sản phẩm nông nghiệp, đặc biệt là các hoạt chất hóa học phổ biến thường được sử dung trong canh tác nông nghiệp như: Cypermethrin, Imidacloprid, Metalaxyl, Permethrin,… . Song song đó, tập quán canh tác truyền thống, lạm dụng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) hóa học đã và đang gây suy thoái hệ sinh thái đất, làm tăng phát thải khí nhà kính (CO₂​) và làm giảm năng lực cạnh tranh quốc tế của hạt Hồ tiêu Việt Nam.

Trước yêu cầu cấp thiết về việc chuyển dịch sang nền nông nghiệp xanh, Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam (VPSA) đã phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây Hồ tiêu thực hiện nghiên cứu và xây dựng các mô hình sản xuất hồ tiêu theo hướng an toàn, kiểm soát dư lượng và giảm phát thải nhằm kiểm soát và tiến tới không còn tồn dư hóa chất. Dự án có sự đồng hành, tài trợ chiến lược từ Công ty TNHH Olam Việt Nam, cùng sự hợp tác của Công ty TNHH Điền Trang trong việc cung ứng toàn bộ các giải pháp sinh học. Sự tham gia phối hợp chặt chẽ của các Hợp tác xã (HTX) nông nghiệp kiểu mẫu tại địa phương đã tạo nên chuỗi liên kết 4 nhà bền vững. Bài báo này sẽ đánh giá toàn diện kết quả sau 1 năm thực hiện mô hình trình diễn nhằm làm cơ sở khoa học cho các đề xuất định hướng sản xuất hồ tiêu bền vững.

2. Quy mô và phương pháp triển khai.

2.1. Thiết kế mô hình và Đối tượng theo dõi

Mô hình được triển khai thực địa từ năm 2025 đến năm 2026 trên các vườn hồ tiêu giai đoạn kinh doanh tại khu vực Tây Nguyên (Gia Lai và Lâm Đồng).

Dự án đã lựa chọn 04 hộ nông dân trình diễn tiêu biểu. Đây là các nhân tố điển hình, đại diện cho những cách thức sản xuất đặc trưng nhất của vùng lõi Hồ tiêu Tây Nguyên:

1. Mô hình Trương Công Quân (Gia Lai)

Giống hồ tiêu: Giống Vĩnh Linh

Năm trồng: 2015.

Loại trụ: Trụ sống (cây keo dậu).

Hình thức & Cách thức canh tác: Trồng thuần 1.600 trụ/1,0 ha.

2. Mô hình Nguyễn Bảo Trường Lâm (Gia Lai)

Giống hồ tiêu: Giống Vĩnh  Linh

Năm trồng: 2019.

Loại trụ: Trụ sống (cây keo dậu).

Hình thức & Cách thức canh tác: Trồng thuần 1.600 trụ/1,0 ha.

3. Mô hình Nguyễn Văn Cung (Lâm Đồng)

Giống hồ tiêu: Giống Vĩnh  Linh

Năm trồng: 2018

Loại trụ: Trụ sống (cây gòn)

Hình thức & Cách thức canh tác:

Trồng xen 1.000 trụ hồ tiêu với 500 cây cà phê vối trên 1,0 ha.

4. Mô hình Lê Sỹ Hữu (Lâm Đồng)

Giống hồ tiêu: Giống Vĩnh Linh

Năm trồng: 2017

Loại trụ: Trụ sống (cây gòn).

Hình thức & Cách thức canh tác: Trồng xen hồ tiêu với cà phê và cây ăn quả.

Mật độ & Cách thức trồng xen:

Mật độ cây chính: Khoảng 900 trụ tiêu và 700 cây cà phê vối trên 1 ha.

Mật độ cây trồng xen thêm: Khoảng 120 cây ăn quả/ha (gồm bơ, sầu riêng, mắc ca). Các cây ăn quả này hiện còn nhỏ chưa cho năng suất

Hình 1: 04 mô hình sản xuất hồ tiêu cảnh quan an toàn, không dư lượng hóa chất nông nghiệp, giảm phát thải CO₂

 2.2. Gói kỹ thuật cốt lõi áp dụng

Gói giải pháp kỹ thuật cải tiến được thiết kế đồng bộ dựa trên 4 trụ cột chính:

+ Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM): giảm tối đa thuốc hóa học, thay thế bằng các biện pháp sinh học.

+ Bổ sung vi sinh vật có lợi: Ứng dụng các chế phẩm sinh học đặc hiệu để kiểm soát nấm bệnh gây hại và cải tạo sức khỏe của đất.

+ Dinh dưỡng cân đối: Tăng mạnh tỷ lệ phân hữu cơ vi sinh, phân chuồng hoai mục; giảm tối thiểu phân đạm vô cơ.

+ Canh tác sinh thái: Giữ thảm cỏ che phủ đất, thiết lập vùng đệm, hệ thống cây che bóng, chắn gió và hàng rào sinh học.

Hình 2: Sử dụng phân Hữu cơ vi sinh và chế phẩm sinh học để kiểm soát nấm bệnh gây hại và cải tạo sức khỏe của đất

Hình 3: Thiết kế hàng rào sinh học; cây che bóng, cây trồng xen; duy trì thảm che phủ để tạo tiểu khí hậu ổn định, giảm áp lực sâu bệnh.

2.3. Phương pháp theo dõi và đánh giá hiệu quả mô hình

Đánh giá hiệu quả mô hình áp dụng nguyên tắc so sánh trước – sau (đối chiếu trực tiếp dữ liệu niên vụ mô hình 2025-2026 với niên vụ nền trước đó 2024-2025).

+ Thu thập số liệu và theo dõi ghi chép nhật ký chăm sóc mô hình như sử dụng phân bón, thuốc BVTV, tưới nước và các can thiệp trên mô hình.

+ Phân tích dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trên mẫu hạt hồ tiêu đầu kỳ và cuối kỳ với 26 hoạt chất. Mẫu được phân tích tại SGS và Eurofins.

+ Đánh giá phát thải CO₂ được thực hiện thông qua thu thập và xử lý số liệu bằng phần mềm SSI EFT tool do IDH cung cấp nhằm xác định dấu chân carbon của mô hình.

+ Theo dõi năng suất hạt hồ tiêu và đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình.

3. Kết quả đạt được sau 1 năm triển khai.

3.1. Hiệu quả giảm thiểu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật

Sau 1 năm áp dụng quy trình IPM và chế phẩm sinh học, tất cả các hộ tham gia mô hình đều ghi nhận xu hướng giảm rõ rệt sự phụ thuộc vào thuốc hóa học, tuy nhiên mức độ chuyển đổi có sự phân hóa theo từng hộ.

Bảng 1: Biến động sử dụng thuốc BVTV giữa hai niên vụ của các mô hình

Nguồn: Tổng hợp số liệu dự án 2025–2026

Ghi chú: Loại: số loại hoạt chất sử dụng. Lượng: số lít thương phẩm sử dụng

Việc áp dụng mô hình đã giúp giảm rõ rệt lượng thuốc BVTV sử dụng tại các hộ tham gia. Hộ Nguyễn Văn Cung và Nguyễn Bảo Trường Lâm đạt mức giảm cao nhất, với lượng thuốc sử dụng giảm lần lượt 61,1% và 58,3%, đồng thời số lần phun giảm 40–50%. Nguyên nhân chủ yếu là trước đây hai hộ này có thói quen phun phòng định kỳ với tần suất cao, nên khi áp dụng quy trình quản lý dịch hại tổng hợp và tăng cường theo dõi vườn cây, lượng thuốc sử dụng đã giảm đáng kể. Ngược lại, hộ Trương Công Quân có mức giảm thấp nhất (16,7%) và không thay đổi số lần phun do ngay từ đầu đã sử dụng ít thuốc hơn so với các hộ còn lại. Bên cạnh việc giảm lượng thuốc sử dụng, cả 4 hộ đều được dự án hỗ trợ chuyển đổi sang các loại hoạt chất có mức độ an toàn cao hơn nhưng vẫn đảm bảo hiệu quả phòng trừ sâu bệnh. Đây là tín hiệu tích cực cho thấy dự án đã góp phần thay đổi tập quán sử dụng thuốc BVTV theo hướng an toàn và bền vững hơn.

3.2. Kiểm soát dư lượng hóa chất và rào cản MRL (EU & Hoa Kỳ)

Bảng 2: So sánh xu hướng dư lượng thuốc BVTV trước và sau mô hình

Bảng 3: Đánh giá an toàn mức tồn dư cuối kỳ (niên vụ 2025–2026)

Kết quả phân tích dư lượng thuốc BVTV trên hạt tiêu cuối kỳ cho thấy nhiều tín hiệu tích cực. Các hoạt chất như Imidacloprid, Acetamiprid và Fenobucarb, từng ghi nhận vượt ngưỡng ở đầu kỳ, đều đã được kiểm soát hoàn toàn và không còn phát hiện hoặc chỉ ở mức dưới giới hạn định lượng (<0,01 mg/kg). Điều này cho thấy hiệu quả bước đầu của việc thay đổi tập quán sử dụng thuốc, ưu tiên các hoạt chất an toàn hơn và tăng cường áp dụng các giải pháp sinh học trong quản lý dịch hại.

Tuy nhiên, một số hoạt chất thuộc nhóm pyrethroid như Permethrin và Cypermethrin vẫn còn vượt ngưỡng MRL rất nghiêm ngặt của EU, dù mức tồn dư đã giảm so với đầu kỳ. Đáng chú ý, Dimethoate phát sinh cục bộ ở một mẫu với hàm lượng 2,291 mg/kg, vượt xa giới hạn cho phép. Nguyên nhân được xác định là do nhiễm chéo từ việc sử dụng thuốc để diệt kiến trên cây cà phê trồng xen trước thời điểm thu hoạch, dẫn đến chưa đảm bảo đủ thời gian cách ly đối với hồ tiêu. Điều này cho thấy vẫn còn tồn tại rủi ro trong quản lý thuốc BVTV trên hệ thống canh tác xen canh và sự cần thiết phải tuân thủ nghiêm thời gian cách ly trước thu hoạch.So sánh giữa các hệ thống canh tác cho thấy các vườn trồng xen hồ tiêu – cà phê có nhiều hoạt chất vượt MRL hơn và mức dư lượng cao hơn so với các vườn trồng thuần. Nguyên nhân là hệ thống trồng xen có áp lực sâu bệnh lớn hơn, danh mục thuốc sử dụng đa dạng hơn và khó kiểm soát đồng bộ thời gian cách ly giữa các cây trồng. Ngoài ra, các hoạt chất nhóm pyrethroid hiện vẫn được sử dụng khá phổ biến trên cà phê và các cây trồng lân cận, làm gia tăng nguy cơ nhiễm chéo dư lượng sang hồ tiêu thông qua quá trình phun xịt, nước tưới hoặc phát tán trong điều kiện gió mạnh. Đây được xem là “rủi ro kỹ thuật đặc thù” của mô hình trồng xen hồ tiêu – cà phê, cho thấy việc kiểm soát dư lượng trong hệ thống này phức tạp hơn nhiều so với trồng thuần và cần được quản lý chặt chẽ hơn thông qua áp dụng đồng bộ IPM, kiểm soát danh mục thuốc và tăng cường hướng dẫn kỹ thuật cho nông dân.

3.3. Giảm thiểu dấu chân Carbon (Phát thải khí nhà kính)

Biểu đồ 1: So sánh phát thải CO₂ theo nguồn giữa hai niên vụ 2024–2025 và 2025–2026

Sử dụng công cụ tính toán dấu chân môi trường SSI Environmental Footprint Tool (SSI-EFT) dựa trên phương pháp Đánh giá vòng đời (LCA), kết quả cho thấy mô hình bước đầu có khả năng giảm phát thải khí nhà kính thông qua việc tối ưu hóa sử dụng vật tư đầu vào. Tổng lượng phát thải CO₂ giảm từ 13,5–21,5% ở 3/4 mô hình. Hộ ông Nguyễn Bảo Trường Lâm giảm mạnh nhất (−21,5%), tiếp theo là Nguyễn Văn Cung (−19,0%) và Lê Sỹ Hữu (−13,5%). Mức giảm chủ yếu đến từ việc giảm phân đạm hóa học, giảm sử dụng thuốc BVTV và tiết kiệm điện, dầu cho tưới tiêu; riêng hộ Lê Sỹ Hữu giảm tới 38,5% năng lượng tiêu thụ cho bơm tưới.

Riêng hộ ông Trương Công Quân có phát thải tăng nhẹ (+2,7%) do phát sinh thêm lượng vôi và vật tư cải tạo đất trong giai đoạn đầu chuyển đổi nhằm xử lý nền đất chua. Tuy nhiên, đây vẫn là hộ có tổng mức phát thải thấp nhất trong cả hai niên vụ.

Kết quả này cho thấy phát thải khí nhà kính trong sản xuất hồ tiêu phụ thuộc lớn vào mức độ sử dụng phân bón hóa học và năng lượng tưới. Đồng thời, hiệu quả giảm phát thải giữa các hộ chưa đồng đều do chịu ảnh hưởng bởi điều kiện đất đai, mức độ thâm canh và hiện trạng canh tác ban đầu của từng vườn. Điều này cho thấy quá trình chuyển đổi sang canh tác phát thải thấp cần có lộ trình phù hợp theo từng điều kiện sản xuất cụ thể.

3.4. Hiệu quả kinh tế và cơ cấu chi phí sản xuất

3.4.1. Phân tích hiệu quả kinh tế cuối kỳ

Kết quả phân tích hiệu quả kinh tế cho thấy sự khác biệt rõ về cơ cấu đầu tư và khả năng sinh lợi giữa mô hình trồng thuần và trồng xen trong điều kiện giá nông sản niên vụ 2025–2026 ở mức cao (hồ tiêu khô: 145.000 đồng/kg; cà phê tươi: 22.000 đồng/kg).

Các mô hình trồng thuần có tổng chi phí sản xuất thấp và ổn định hơn (137,1–137,9 triệu đồng/ha), trong khi năng suất hồ tiêu duy trì khá tốt, giúp lợi nhuận đạt từ 195,6–225,4 triệu đồng/ha. Điều này cho thấy mô hình trồng thuần có ưu thế về quản lý đầu vào, mức độ rủi ro thấp hơn và phù hợp với định hướng sản xuất ổn định, an toàn.

Bảng 4: Năng suất và hiệu quả kinh tế của 04 mô hình (tính trên 1 ha)

Ngược lại, mô hình trồng xen Hồ tiêu – Cà phê giúp đa dạng hóa nguồn thu nhưng đòi hỏi chi phí đầu tư và nhân công cao hơn đáng kể, đặc biệt ở các khoản chăm sóc, thu hoạch và vật tư đầu vào. Hiệu quả kinh tế giữa các hộ trồng xen có sự phân hóa lớn: hộ Lê Sỹ Hữu đạt lợi nhuận cao nhất (251,4 triệu đồng/ha) nhờ năng suất cà phê xen cao, trong khi hộ Nguyễn Văn Cung chỉ đạt 145,0 triệu đồng/ha do chi phí đầu tư lớn nhưng doanh thu chưa tương xứng.

Kết quả này cho thấy mô hình trồng xen có tiềm năng nâng cao thu nhập và tận dụng hiệu quả tài nguyên đất, tuy nhiên hiệu quả phụ thuộc nhiều vào khả năng quản lý chi phí, năng suất cây trồng xen và mức độ ổn định của thị trường. Đồng thời, hệ thống trồng xen cũng phát sinh yêu cầu quản lý kỹ thuật phức tạp hơn, đặc biệt trong sử dụng vật tư đầu vào và kiểm soát dịch hại.

3.4.2. Xu hướng chuyển dịch cơ cấu chi phí bền vững

Việc triển khai dự án đã bước đầu định hướng lại cơ cấu chi phí đầu vào của các hộ theo hướng tăng sử dụng chế phẩm sinh học, phân hữu cơ và giảm dần phụ thuộc vào phân bón hóa học, thuốc BVTV hóa học. Đây là sự chuyển dịch quan trọng trong tư duy đầu tư, từ tập trung vào đầu vào hóa học sang chú trọng sức khỏe đất và tính bền vững của hệ thống canh tác.

Các hộ tham gia đều ghi nhận xu hướng tăng đầu tư cho chế phẩm sinh học (tăng 66,7–100%) và phân hữu cơ vi sinh (tăng 50% ở các mô hình trồng xen), đồng thời giảm mạnh chi phí thuốc BVTV hóa học (giảm 57,1–80,0%) và phân bón hóa học (giảm khoảng 30% ở các mô hình trồng xen). Nhờ đó, 3/4 mô hình có tổng chi phí sản xuất giảm từ 4,6–24,1% so với niên vụ trước.

Bảng 5: Chênh lệch giá trị và tỷ lệ chi phí so với niên vụ nền 2024-2025

(Đơn vị: 1.000 đồng / % biến động)

Ghi chú: dấu (+) thể hiện chi phí tăng, dấu (−) thể hiện chi phí giảm.

Mức độ chuyển dịch cơ cấu chi phí giữa các hộ có sự khác biệt rõ rệt. Các hộ Nguyễn Văn Cung và Lê Sỹ Hữu thay đổi mạnh hơn do nền canh tác ban đầu còn phụ thuộc nhiều vào phân bón và thuốc BVTV hóa học, trong khi hộ Trương Công Quân có mức điều chỉnh thấp hơn vì cơ cấu đầu tư trước đó đã tương đối phù hợp với định hướng của dự án.

Kết quả bước đầu cho thấy việc chuyển đổi sang canh tác an toàn, bền vững không làm gia tăng tổng chi phí sản xuất như lo ngại ban đầu, mà đang hình thành xu hướng tái cơ cấu đầu vào theo hướng hợp lý, giảm phụ thuộc hóa chất nông nghiệp và nâng cao tính bền vững của sản xuất hồ tiêu.

4. Đánh giá chung & bài học kinh nghiệm.

* Những kết quả bước đầu đạt được

Sau một năm triển khai, mô hình đã bước đầu cho thấy hiệu quả tích cực trong định hướng sản xuất hồ tiêu an toàn, bền vững và phát thải thấp. Các hộ tham gia giảm rõ rệt lượng thuốc BVTV sử dụng, tinh giản số loại thuốc và tăng sử dụng các hoạt chất an toàn hơn. Đồng thời, việc áp dụng IPM, chế phẩm sinh học và phân hữu cơ góp phần giảm phát thải CO₂, cải thiện sức khỏe đất và nâng cao tính ổn định của vườn cây.

* Những tồn tại và bài học kinh nghiệm

Kết quả phân tích dư lượng cho thấy tình trạng tồn dư thuốc BVTV đã được cải thiện so với ban đầu, tuy nhiên mục tiêu “không dư lượng” tuyệt đối chưa đạt được. Một số hoạt chất vẫn còn vượt ngưỡng MRL, chủ yếu tại các vườn trồng xen hồ tiêu – cà phê, nơi việc kiểm soát thuốc BVTV phức tạp hơn do áp lực sâu bệnh cao và nguy cơ nhiễm chéo từ cây trồng xen.

Thực tiễn triển khai cho thấy quá trình chuyển đổi sang sản xuất an toàn cần thời gian, sự tuân thủ kỹ thuật đồng bộ và theo dõi liên tục trong nhiều niên vụ. Đặc biệt, đối với mô hình trồng xen, cần tiếp tục hoàn thiện các giải pháp quản lý thuốc BVTV, hàng rào sinh học và vùng đệm để nâng cao hiệu quả kiểm soát dư lượng trong các năm tiếp theo.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2014). QCVN 01 – 172 : 2014/BNNPTNT: Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về phương pháp điều tra phát hiện sinh vật gây hại cây hồ tiêu.
2. Cục Bảo vệ thực vật (2023). Quyết định số 846/QĐ-BVTV-TV ngày 28 tháng 3 năm 2023 về việc ban hành Chương trình và tài liệu đào tạo giảng viên TOT, huấn luyện nông dân FFS về quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM). Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Hà Nội.
3. European Commission (2005). Regulation (EC) No 396/2005 of the European Parliament and of the Council of 23 February 2005 on maximum residue levels of pesticides in or on food and feed of plant and animal origin. Official Journal of the European Union, L70: 1–16.
4. European Commission (2026). EU Pesticides Database – MRLs for Peppercorn (black, green and white), Piper nigrum. Available at: https://ec.europa.eu/food/plant/pesticides/eu-pesticides-database (Accessed May 2026).
5. IDH (2022). Sổ tay hướng dẫn công cụ SSI Environmental Footprint Tool (SSI-EFT).
6. U.S. Environmental Protection Agency (EPA) (2021). Metalaxyl; pesticide tolerances. Federal Register, 86(184): 53278–53283. 40 CFR Part 180.
7. U.S. EPA SPS Notification (2026). Imidacloprid; pesticide tolerance(s). Notification NUSA3553. Available through the WTO Sanitary and Phytosanitary Information Management System (SPS IMS).
8. USDA Global Agricultural Information Network (GAIN) (n.d.). Maximum Residue Limits (MRL) Database – United States. Available at: https://www.fas.usda.gov/maximum-residue-limits-mrl-database (Accessed May 2026).

Đơn vị thực hiện: Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây Hồ Tiêu (PRDC)

Đối tác phối hợp: Công ty CP Bình Điền – MeKong và Công ty BIOPLAN (Hàn Quốc)

TÓM TẮT

Thử nghiệm diện rộng được tiến hành trên vườn cà phê vối giống TRS1 10 năm tuổi nhằm đánh giá hiệu quả của bộ sản phẩm Acttosine (Acttosine Root Master bón gốc và Acttosine dạng lỏng phun lá) ở giai đoạn ra hoa – đậu quả. Thử nghiệm so sánh công thức dùng Acttosine (300 cây) với đối chứng canh tác truyền thống (300 cây). Kết quả chính: tỷ lệ đậu quả tăng 5,49 % ở công thức sử dụng bộ sản phẩm Acttosine (82,22% so với 76,73%; P ≤ 0,05), năng suất tươi tăng 1.200 kg/ha (15.500 so với 14.300 kg tươi/ha), và giảm tỷ lệ hạt tròn (7,21% so với 10,97%). Không quan sát thấy dấu hiệu ngộ độc thực vật trong 7 ngày sau xử lý.

1. Đặt vấn đề

Cà phê vối (Robusta) đóng vai trò chủ lực trong nền nông nghiệp Tây Nguyên Tuy vậy, ngành hàng này hàng ngày vẫn đối mặt với những thách thức lớn từ biến đổi khí hậu, sự suy thoái độ phì nhiêu của đất do canh tác sử dụng lượng phân bón hóa học kéo dài. Việc tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nước và phân bón, đồng thời tìm kiếm các giải pháp sinh học giúp cây tăng khả năng chống chịu, ra hoa tập trung và đậu quả ổn định là yêu cầu cấp thiết.

Bộ sản phẩm Acttosine do Công ty BIOPLAN (Hàn Quốc) phát triển, chứa hàm lượng hữu cơ cao kết hợp với các nguyên tố vi lượng thiết yếu, được kỳ vọng sẽ hỗ trợ cây cà phê trong giai đoạn ra hoa và đậu trái của chu kỳ sinh trưởng. Sản phẩm này đã được Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây Hồ tiêu thử nghiệm thực tế trên cây cà phê giống TRS1 giai đoạn kinh doanh tại IaGrai, Gia Lai nhằm đánh giá tính hiệu quả và khả năng ứng dụng rộng rãi của sản phẩm.

* Mục tiêu của thử nghiệm

Đánh giá được ảnh hưởng của bộ sản phẩm Acttosine do Công ty BIOPLAN sản xuất đến khả năng ra hoa, đậu quả, năng suất và chất lượng hạt cà phê tại Gia Lai.

2. Nội dung và phương pháp

2.1. Đối tượng

Vườn cà phê vối trồng bằng cây thực sinh, giống TRS1, 10 năm tuổi, sinh trưởng khá.

2.2. Sản phẩm

– Acttosine Root Master bón gốc

Thành phần: Organic Matter 40%, N 7%, P₂O₅ 2%, K₂O 3%, Mg 1%, B 0,15%

– Acttosine dạng lỏng phun lên cây

Thành phần: N 5%, P₂O₅ 2%, K₂O 3%, Mo 5 ppm, B 150 ppm.

2.3. Thời gian, địa điểm và quy mô thử nghiệm

– Thời gian: Tháng 1/2025 – 12/2025.

– Địa điểm: tại Trạm Thực nghiệm của PRDC, IaGrai, tỉnh Gia Lai.

– Quy mô thực hiện: 0,6 ha (600 cây).

Thử nghiệm được bố trí diện rộng, theo kiểu khối ngẫu nhiên đầy đủ, không lặp lại. Gồm 02 công thức.

Công thức 1: Sử dụng bộ sản phẩm Acttosine cho cây cà phê (300 cây).

Công thức 2: Đối chứng theo canh tác truyền thống của nông hộ (300 cây).

2.4. Quy trình thực hiện thử nghiệm

Bảng 1: Các bước thực hiện thử nghiệm

2.5. Chỉ tiêu và phương pháp theo dõi

Theo dõi số hoa nở và quả đầu đinh của 20 cây/công thức. Tại mỗi cây chọn 4 cành theo 4 hướng cố định các cành này trong suốt quá trình theo dõi các chỉ tiêu.

– Số hoa nở đợt 1 và đợt 2: Đếm số nụ hoa tại thời điểm trước khi hoa nở 1 ngày của mỗi đợt. Đếm 5 đốt/ cành.

– Số quả đầu đinh: Đếm số quả đầu đinh tại thời điểm đầu mùa mưa (tháng 5)

Số quả đầu đinh

– Tỷ lệ đậu quả (%) = ——————————— x 100%

                                                 Tổng số hoa nở

– Chất lượng quả: Dung trọng (g/lít); Tỷ lệ tươi/khô; Tỷ lệ hạt tròn; P_{100 hạt}; Tỷ lệ trên sàng R18 và R16. (theo dõi vào thời điểm thu hoạch tháng 12).

– Năng suất vườn cây.

– Đánh giá ảnh hưởng của bộ sản phẩm đến cây cà phê tại thời điểm 1, 3, 7 ngày sau xử lý theo thang phân cấp sau:

Cấp Triệu chứng nhiễm độc.

1    Cây chưa có biểu hiện ngộ độc.

2    Có triệu chứng ngộ độc nhẹ nhìn thấy bằng mắt.

3    Cành lá biến màu hoặc cháy, thuốc gây ảnh hưởng đến năng suất.

4    Triệu chứng ngộ độc tăng dần tới làm chết cây.

3. Kết quả và thảo luận

3.1. Ảnh hưởng đến khả năng ra hoa và đậu quả

Bảng 2: Ảnh hưởng của bộ sản phẩm Acttosine đến khả năng ra hoa, đậu quả

Ghi chú: ns: Khác biệt không có ý nghĩa thống kê, *: Khác biệt có ý nghĩa thống kê ở mức 0,05

Mặc dù thử nghiệm bắt đầu khi quá trình phân hóa mầm hoa đã hoàn tất, nhưng bộ sản phẩm Acttosine đã cho thấy tác động khả năng đậu quả. Kết quả ghi nhận tỷ lệ hoa nở đợt 1 ở cả hai công thức đều đạt mức cao (trên 92%), tạo tiền đề cho việc thu hoạch tập trung.

Sự khác biệt đáng kể nhất nằm ở tỷ lệ đậu quả. Công thức sử dụng Acttosine đạt tỷ lệ 82,22%, cao hơn 5,49% so với đối chứng (76,73%), sự sai khác có ý nghĩa thống kê ở mức P = 0,05. Điều này được lý giải bởi hàm lượng Bo và Molypden trong sản phẩm đã thúc đẩy quá trình thụ phấn và thụ tinh diễn ra thuận lợi hơn, đồng thời hàm lượng hữu cơ từ phân gốc giúp cây duy trì độ ẩm vùng rễ tốt trong mùa khô.

3.2. Năng suất và các yếu tố cấu thành năng suất

Kết quả thu hoạch và đánh giá chất lượng thực tế cho thấy sự vượt trội về sản lượng và chất lượng ở công thức sử dụng Acttosine (xem bảng 3):

Bảng 3: Năng suất và chất lượng hạt cà phê

* Ghi chú: tỷ lệ tươi/nhân và tỷ lệ hạt tròn càng thấp thì chất lượng hạt cà phê càng cao.

Việc giảm tỷ lệ hạt tròn (hạt 1 nhân, hạt dị dạng) từ 10,97% xuống còn 7,21% là một bước tiến quan trọng trong việc nâng cao giá trị thương phẩm của hạt cà phê. Tỷ lệ hạt trên sàng 18 tăng nhẹ cũng phản ánh khả năng nuôi nhân của cây tốt hơn khi được bổ sung dinh dưỡng kịp thời.

3.3. Đánh giá tính an toàn sinh học

Qua theo dõi tại các thời điểm 1, 3 và 7 ngày sau khi phun/bón, vườn cây không có bất kỳ biểu hiện ngộ độc, cháy lá hay rụng hoa bất thường nào. Cây sinh trưởng ổn định, lá xanh dày, chứng tỏ tính tương thích cao của bộ sản phẩm với giống cà phê vối TRS1 trong điều kiện khí hậu tại Gia Lai.

4. Kết luận và đề nghị

4.1. Kết luận

Kết quả thực nghiệm đã chứng minh bộ sản phẩm Acttosine (Root Master và Acttosine Liquid) có hiệu quả trong thực tiễn sản xuất thông qua các chỉ tiêu:

– Nâng cao tỷ lệ đậu quả thêm 5,49%.

– Tăng năng suất thực thu 1.200 kg tươi/ha (tương đương 8,39%) tại vườn thí nghiệm.

– Cải thiện chất lượng hạt thông qua việc giảm tỷ lệ hạt tròn và duy trì tỉ lệ hạt trên sàng 18 ở mức cao.

– Không gây độc cho cây trồng và phù hợp với quy trình canh tác bền vững.

4.2. Đề nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm, chúng tôi khuyến nghị áp dụng các bước sử dụng Acttosine cho các vườn cà phê kinh doanh tại khu vực Tây Nguyên như sau:

– Giai đoạn tưới nước đợt 1: Bón gốc 400g Root Master/cây kết hợp phun Acttosine lỏng (liều lượng 2 lít/1.000 lít nước/ha) trong vòng 0-3 ngày sau tưới.

– Giai đoạn sau nở hoa 7-10 ngày: Phun lặp lại Acttosine lỏng lần 2 để hỗ trợ quá trình đậu quả và nuôi trái non.

Cần tiếp tục mở rộng quy mô thử nghiệm trên các vùng sinh thái khác nhau và đánh giá ảnh hưởng dài hạn của sản phẩm đối với độ phì nhiêu của đất và sức khỏe hệ rễ trong các chu kỳ canh tác tiếp theo.

Tài liệu tham khảo chính:

1. Đoàn Triệu Nhạn và cộng sự (1999), Cây cà phê ở Việt Nam, NXB Nông nghiệp.
2. Đinh Thị Tiếu Oanh và cộng sự (2016), Kết quả chọn tạo giống cà phê vối lai TRS1, Tạp chí KHCN Nông nghiệp VN.
3. Báo cáo kết quả thử nghiệm Acttosine trên cây Cà phê tại Gia Lai (2026), PRDC.

Một số hình ảnh thực hiện:

Hình 1: Bón sản phẩm Acttosine Root Master cho thử nghiệm

Hình 2: Quan trắc tỷ lệ ra hoa, đậu quả của thử nghiệm

Hình 3: Đánh giá chất lượng hạt cà phê nhân sống

Võ Chí Cường, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây Hồ tiêu, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên.

Cà phê vối và hồ tiêu là hai cây trồng chủ lực tại khu vực Tây Nguyên, đóng vai trò quan trọng đối với sinh kế của khoảng 800.000 hộ nông dân. Trong bối cảnh biến động giá nông sản và rủi ro sản xuất ngày càng gia tăng, nhiều nông hộ đã chuyển từ mô hình độc canh sang đa dạng hóa hệ thống canh tác, kết hợp cà phê, hồ tiêu với các loại cây ăn quả nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và ổn định thu nhập.

Nghiên cứu được thực hiện dựa trên khảo sát 238 hộ nông dân tại Tây Nguyên năm 2023 nhằm đánh giá tác động của đa dạng hóa hệ thống canh tác đến hiệu quả sản xuất, nhu cầu lao động và hiệu quả kinh tế (thuộc hợp phần 2 của dự án VSCOPE). Các hệ thống canh tác được phân loại thành năm nhóm chính gồm: cà phê trồng thuần, cà phê trồng xen, hồ tiêu trồng thuần, hồ tiêu trồng xen và hệ thống hỗn hợp (cà phê, hồ tiêu, cây ăn quả khác).

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc đa dạng hóa cây trồng giúp tăng mật độ trồng và nâng cao hiệu quả sử dụng đất, đồng thời cải thiện hiệu quả sử dụng dinh dưỡng. Trong các hệ thống đa dạng hóa, mặc dù năng suất cà phê hoặc hồ tiêu tính theo đơn vị diện tích có thể thấp hơn so với độc canh, nhưng sản lượng từ các cây trồng xen đã tạo thêm nguồn thu nhập bổ sung, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế.

Về lao động, hồ tiêu trồng thuần có nhu cầu lao động cao nhất, đặc biệt trong giai đoạn thu hoạch. Số công thu hoạch có thể đạt 84-88,5 công/ha/tháng, trong khi ở các hệ thống xen canh khoảng 20-35 công/ha/tháng. Đối với cà phê trồng thuần, thu hoạch cũng đòi hỏi khoảng 28-33 công/ha/tháng. Nhờ sự khác biệt về thời điểm sinh trưởng và thu hoạch giữa các loại cây trồng, các hệ thống đa dạng hóa giúp phân bố nhu cầu lao động đều hơn trong năm, góp phần giảm áp lực lao động theo mùa vụ.

Về hiệu quả kinh tế, tổng giá trị sản xuất của các hệ thống canh tác dao động từ khoảng 6.585 đến 8.300 USD/ha/năm. Chi phí sản xuất của các hệ thống hồ tiêu khoảng 3.173-3.491 USD/ha/năm, cao hơn so với các hệ thống cà phê (2.175-2.361 USD/ha/năm). Do đó, lợi nhuận tổng của các hệ thống không có sự khác biệt lớn, dao động khoảng 4.225-5.219 USD/ha. Đáng chú ý, các hệ thống cà phê trồng xen cho thấy hiệu quả sử dụng lao động cao hơn, đạt khoảng 36,2 USD/ngày công, cao hơn so với các hệ thống còn lại.

Kết quả nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa hệ thống canh tác cà phê – hồ tiêu là hướng tiếp cận tiềm năng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tối ưu hóa nguồn lao động và tăng tính bền vững của sản xuất nông nghiệp tại khu vực Tây Nguyên.

Trích dẫn bài báo: Duong, B., Le, B. V., Vo, C., Chau, L. T. M., Hoang, T. Q., Nguyen, D. T., Rapidel, B., & Rigal, C. (2026). Agroeconomic performance and labor dynamics associated with coffee and black pepper diversified cropping systems. Agricultural Systems, 235.

Tải bài báo tại: https://doi.org/10.1016/j.agsy.2026.104701

và TS. Nguyễn Văn Long

 Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Cây hồ tiêu

TÓM TẮT

Nghiên cứu được thực hiện trong điều kiện vườn ươm nhằm đánh giá ảnh hưởng của chế phẩm vi sinh chứa Bacillus velezensis S141 đến sinh trưởng của cây cà phê và hồ tiêu ở giai đoạn cây con. Thí nghiệm được bố trí với hai công thức gồm xử lý chế phẩm vi sinh và đối chứng không xử lý. Sau 3 tháng theo dõi, các chỉ tiêu sinh trưởng và chỉ số diệp lục của cây được đánh giá. Kết quả cho thấy việc xử lý B. velezensis đã cải thiện rõ rệt sinh trưởng của cây trồng so với đối chứng. Ở cây cà phê, chiều cao cây tăng 16,85%, đường kính thân tăng 8,33%, sinh khối trên mặt đất tăng 18,89% và chỉ số diệp lục tăng 23,3%, trong khi chiều dài rễ và trọng lượng rễ tăng lần lượt 6,95% và 9,62%. Ở cây hồ tiêu, chiều cao cây tăng 17,39%, chiều dài rễ tăng 16,76% và chỉ số diệp lục tăng 8,3% so với đối chứng. Những kết quả này cho thấy chế phẩm có tiềm năng thúc đẩy sinh trưởng và cải thiện trạng thái sinh lý của cây giống cà phê và hồ tiêu trong giai đoạn vườn ươm, góp phần nâng cao chất lượng cây giống và hỗ trợ phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững.

1.ĐẶT VẤN ĐỀ

Cà phê và hồ tiêu là hai cây công nghiệp lâu năm có giá trị kinh tế quan trọng đối với nông nghiệp Việt Nam, đặc biệt tại khu vực Tây Nguyên, nơi tập trung phần lớn diện tích và sản lượng của hai loại cây trồng này. Trong hệ thống sản xuất cây lâu năm, chất lượng cây giống đóng vai trò quan trọng đối với khả năng sinh trưởng, năng suất và tuổi thọ của vườn cây. Cây giống khỏe mạnh với hệ rễ phát triển tốt sẽ giúp cây nhanh thích nghi sau khi trồng và nâng cao khả năng chống chịu với các điều kiện bất lợi của môi trường.

Trong bối cảnh đó, việc ứng dụng các vi sinh vật có lợi, đặc biệt là các vi khuẩn vùng rễ thúc đẩy sinh trưởng thực vật (Plant Growth-Promoting Rhizobacteria – PGPR), đang được xem là một giải pháp sinh học tiềm năng nhằm cải thiện sinh trưởng cây trồng và nâng cao hiệu quả sử dụng dinh dưỡng. Các vi khuẩn này có thể kích thích sinh trưởng thông qua nhiều cơ chế như sản sinh các chất điều hòa sinh trưởng thực vật (Indole-3-acetic acid – IAA), hòa tan lân khó tan, cố định đạm sinh học và tăng cường khả năng hấp thu dinh dưỡng của cây trồng (Backer et al., 2018; Yang et al., 2024). Ngoài ra, nhiều chủng PGPR còn có khả năng cảm ứng tính kháng toàn thân (induced systemic resistance – ISR) và ức chế các tác nhân gây bệnh trong đất, góp phần nâng cao sức khỏe và khả năng chống chịu của cây trồng (Songwattana et al., 2023).

Trong số các nhóm PGPR, vi khuẩn thuộc chi Bacillus được xem là những tác nhân sinh học đầy triển vọng nhờ khả năng hình thành bào tử bền vững và thích nghi tốt với nhiều điều kiện môi trường. Nhiều nghiên cứu cho thấy các chủng Bacillus có thể thúc đẩy sinh trưởng cây trồng thông qua việc sản sinh phytohormone và các hợp chất kháng sinh có khả năng ức chế vi sinh vật gây bệnh trong đất (Aunkam et al., 2024; Backer et al., 2018; Sales & Rigobelo, 2024). Đặc biệt, Bacillus velezensis được nghiên cứu rộng rãi nhờ khả năng vừa thúc đẩy sinh trưởng cây trồng vừa kiểm soát hiệu quả nhiều tác nhân gây bệnh quan trọng trong đất (Sales & Rigobelo, 2024).

Hiện nay, chế phẩm vi sinh dạng viên nang chứa chủng B. velezensis do Suranaree University of Technology, Thái Lan nghiên cứu và phát triển đã cho thấy tiềm năng ứng dụng trong một số hệ thống canh tác nông nghiệp (Aunkam et al., 2024; Yoshida & Teaumroong, 2026). Dạng bào chế viên nang giúp bảo vệ tế bào vi khuẩn, nâng cao khả năng tồn tại của vi sinh vật trong điều kiện môi trường bất lợi và thuận lợi cho việc ứng dụng trong sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, hiệu quả của chế phẩm này trên các cây công nghiệp lâu năm như cà phê và hồ tiêu chưa được đánh giá đầy đủ trong điều kiện sinh thái và thổ nhưỡng của Việt Nam.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, trong khuôn khổ hợp tác giữa Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Cây hồ tiêu và Suranaree University of Technology, nghiên cứu này được thực hiện nhằm đánh giá ảnh hưởng của chế phẩm chứa B. velezensis đến sinh trưởng của cây cà phê vối và cây hồ tiêu trong điều kiện vườn ươm tại Việt Nam, góp phần thúc đẩy ứng dụng chế phẩm vi sinh và phát triển các hệ thống canh tác nông nghiệp bền vững.”

2.VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Địa điểm và thời gian thí nghiệm

Thí nghiệm được tiến hành trong điều kiện vườn ươm tại Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Cây hồ tiêu từ tháng 7 đến tháng 10 năm 2025.

2.2. Vật liệu thí nghiệm

Cây giống sử dụng trong thí nghiệm bao gồm cây cà phê và cây hồ tiêu ở giai đoạn cây con trong vườn ươm.

– Cây cà phê vối giống TRS1 được gieo ươm trên luống cát sạch trong điều kiện vườn ươm. Khi cây con phát triển đến giai đoạn 2 lá sò, cây được lựa chọn và cấy sang chậu nhựa kích thước 5 × 10 cm để theo dõi và chăm sóc.

– Hạt hồ tiêu được gieo trong khay ươm chứa hỗn hợp đất trộn với phân chuồng hoai mục đã xử lý. Khi cây con đạt giai đoạn 2 lá thật, tiến hành chọn những cây sinh trưởng đồng đều và chuyển sang trồng trong chậu nhựa có kích thước tương tự như đối với cây cà phê.

Chế phẩm vi sinh được sử dụng trong nghiên cứu là dạng viên nang chứa chủng Bacillus velezensis, do Suranaree University of Technology (Thái Lan) nghiên cứu và phát triển. Chế phẩm xử lý hai lần, mỗi lần bón 3 hạt/cây. Lần áp dụng thứ nhất được thực hiện 15 ngày sau khi cây con được cấy vào chậu nhỏ. Cây con được duy trì trong chậu nhỏ 1 tháng, sau đó toàn bộ cây được chuyển sang chậu lớn kích thước 12 × 20 cm để tiếp tục sinh trưởng. Lần bón chế phẩm thứ hai được tiến hành 1 ngày sau khi chuyển cây sang chậu lớn.

2.3. Bố trí thí nghiệm: Bố trí thí nghiệm gồm 2 công thức và 3 lần lặp.

CT1: Xử lý chế phẩm Bacillus velezensis 

CT2: Đối chứng (không xử lý chế phẩm)

Mỗi nghiệm thức được lặp lại 03 lần, gồm 20 cây/lần lặp. Các cây thí nghiệm được chăm sóc trong cùng điều kiện. Các biện pháp chăm sóc như tưới nước và quản lý dinh dưỡng được áp dụng đồng đều cho tất cả các nghiệm thức.

2.4. Các chỉ tiêu theo dõi

Sau thời gian thí nghiệm (3 tháng), các chỉ tiêu sinh trưởng của cây giống được đánh giá bao gồm:

– Chiều cao cây (cm): Đo từ mặt bầu đến đỉnh sinh trưởng của cây.

– Đường kính thân (mm): Dùng thước kẹp đo ở vị trí cách gốc 2 cm.

– Chiều dài rễ (cm): Đo từ gốc rễ đến chóp của rễ dài nhất.

– Sinh khối trên mặt đất (g/cây): Bao gồm thân và lá của cây, được cân sau khi thu hoạch.

– Sinh khối dưới mặt đất (g/cây): Rễ được tách riêng, rửa sạch, được cân sau khi thu hoạch.

– Chỉ số diệp lục (SPAD): Sử dụng máy đo chỉ số diệp lục, đo 2 lá bánh tẻ/cây.

2.5. Phương pháp xử lý số liệu

Số liệu thu thập từ thí nghiệm được tổng hợp và xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel và phần mềm thống kê R (RStudio Team, 2024). Các chỉ tiêu sinh trưởng của cây cà phê và cây hồ tiêu được phân tích thống kê riêng biệt cho từng loại cây trồng. Sự khác biệt giữa hai nghiệm thức được đánh giá bằng kiểm định t-test hai mẫu độc lập (Independent samples t-test) ở mức ý nghĩa thống kê p < 0,05. Trước khi thực hiện kiểm định t-test, dữ liệu được kiểm tra về các giả định cơ bản về phân phối chuẩn và phương sai giữa các nhóm.

3.KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

3.1. Ảnh hưởng của chế phẩm đến sinh trưởng của cây

Kết quả thí nghiệm trong điều kiện vườn ươm cho thấy việc xử lý chế phẩm chứa B. velezensis có ảnh hưởng tích cực đến sinh trưởng của cây cà phê và cây hồ tiêu ở giai đoạn cây con, mặc dù mức độ tác động khác nhau giữa các chỉ tiêu sinh trưởng và giữa hai loại cây trồng.

Bảng 1. Ảnh hưởng của chế phẩm Bacillus velezensis đến sinh trưởng của cây giống cà phê và hồ tiêu trong điều kiện vườn ươm sau 3 tháng xử lý

 Cây cà phê

Thí nghiệm cho thấy một số chỉ tiêu sinh trưởng được cải thiện rõ rệt khi xử lý chế phẩm vi khuẩn so với đối chứng. Chiều cao cây tăng từ 18,4 cm ở công thức đối chứng lên 21,5 cm ở công thức xử lý, tương ứng với sự tăng 16,85%, và sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê (p = 0,0005). Tương tự, đường kính thân tăng từ 3,6 mm lên 3,9 mm, tương ứng tăng 8,33%, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p = 0,0017). Kết quả này cho thấy sự hiện diện của Bacillus velezensis S141 có thể thúc đẩy sự phát triển của thân cây trong giai đoạn sinh trưởng ban đầu.

Đối với các chỉ tiêu liên quan đến hệ rễ, cây được xử lý chế phẩm cũng có xu hướng sinh trưởng tốt hơn so với đối chứng. Chiều dài rễ trung bình tăng từ 18,7 cm lên 20,0 cm (tăng 6,95%), tuy nhiên, sự khác biệt chưa đạt ý nghĩa thống kê (p = 0,0635). Xu hướng tương tự cũng được ghi nhận đối với sinh khối phần trên mặt đất, tăng từ 9,0 g ở đối chứng lên 10,7 g ở công thức xử lý (tăng 18,89%), và sinh khối dưới mặt đất (sinh khối rễ) tăng từ 5,2 g lên 5,7 g (tăng 9,62%). Mặc dù các chỉ tiêu này chưa thể hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p > 0,05), xu hướng gia tăng đồng thời ở nhiều chỉ tiêu sinh trưởng cho thấy B. velezensis S141 có tiềm năng cải thiện sự phát triển tổng thể của cây cà phê trong điều kiện vườn ươm.

Cây hồ tiêu

Ảnh hưởng của chế phẩm đến sinh trưởng cũng được ghi nhận rõ rệt, đặc biệt đối với các chỉ tiêu liên quan đến sự phát triển của hệ rễ. Chiều cao cây ở công thức xử lý đạt 18,9 cm, cao hơn đáng kể so với 16,1 cm ở đối chứng, tương ứng tăng 17,39% và sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p = 0,002). Bên cạnh đó, chiều dài rễ tăng từ 17,3 cm ở đối chứng lên 20,2 cm ở công thức xử lý, tương ứng tăng 16,76%, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p = 0,0219). Kết quả này cho thấy việc bổ sung B. velezensis có thể kích thích sự phát triển của cả thân và hệ rễ của cây hồ tiêu trong giai đoạn cây con.

Đối với đường kính thân, giá trị đo được ở công thức xử lý (3,3 mm) chỉ cao hơn so với đối chứng 3,13% (3,2 mm), và sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê (p = 0,476). Sinh khối phần trên mặt đất cũng tăng từ 5,8 g lên 6,4 g (tăng 10,34%), tuy nhiên, sự khác biệt chưa đạt ý nghĩa thống kê (p = 0,121). Ngược lại, sinh khối rễ thể hiện phản ứng rõ rệt nhất đối với xử lý vi khuẩn. Giá trị sinh khối rễ tăng từ 1,1 g ở đối chứng lên 1,4 g ở công thức xử lý, tương ứng với tăng 27,27%, và sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p = 0,0114). Điều này cho thấy chế phẩm B. velezensis có khả năng thúc đẩy mạnh sự phát triển của hệ rễ cây hồ tiêu.

3.2. Ảnh hưởng của chế phẩm đến chỉ số diệp lục lá

Chỉ số diệp lục (SPAD) của cây cà phê và hồ tiêu sau 3 tháng xử lý được trình bày ở Biểu đồ 1. Kết quả cho thấy việc xử lý chế phẩm Bacillus có xu hướng làm tăng chỉ số diệp lục ở cả hai loại cây trồng.

Ở cây cà phê, chỉ số SPAD ở nghiệm thức xử lý đạt khoảng 37, cao hơn so với công thức đối chứng khoảng 23,3%, và sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê (p = 0,0043). Trong khi đó, ở cây hồ tiêu, chỉ số SPAD của nghiệm thức xử lý đạt khoảng 52, cao hơn 8,3% so với đối chứng và không có sự khác biệt có ý nghĩa về mặt thống kê (p = 0,0645). Nhìn chung, kết quả cho thấy chế phẩm B. velezensis có xu hướng cải thiện hàm lượng diệp lục của lá, đặc biệt rõ rệt ở cây cà phê trong giai đoạn cây con.

Biểu đồ 1. Ảnh hưởng của chế phẩm Bacillus velezensis đến chỉ số diệp lục của cà phê và hồ tiêu trong điều kiện vườn ươm sau 3 tháng xử lý.

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc xử lý cây giống cà phê và hồ tiêu bằng chế phẩm chứa B. velezensis đã cải thiện một số chỉ tiêu sinh trưởng so với đối chứng.Kết quả thu được phù hợp với nhiều nghiên cứu trước đây đã chứng minh vai trò của B. velezensis như một vi khuẩn thúc đẩy sinh trưởng thực vật. Nghiên cứu của Fan et al., (2018) cho thấy chủng B. velezensis FZB42 có thể kích thích sự phát triển của hệ rễ và sinh khối cây trồng thông qua việc sản sinh các hợp chất kích thích sinh trưởng và cải thiện khả năng hấp thu dinh dưỡng. Tương tự, nhiều nghiên cứu khác cũng cho thấy các chủng B. velezensis có khả năng sản sinh các chất điều hòa sinh trưởng thực vật như indole-3-acetic acid (IAA), siderophore và các enzyme ngoại bào, giúp tăng cường hấp thu dinh dưỡng và thúc đẩy sự phát triển của cây trồng (Aunkam et al., 2024; Backer et al., 2018; Songwattana et al., 2023).

Sự gia tăng chỉ số diệp lục của lá, đặc biệt rõ rệt ở cây cà phê, cũng cho thấy chế phẩm B. velezensis có hoạt động quang hợp của cây trồng. Nhiều nghiên cứu trước đây đã ghi nhận rằng các vi khuẩn PGPR có khả năng thúc đẩy hấp thu các nguyên tố dinh dưỡng như nitơ, phốt pho và sắt, từ đó làm tăng hàm lượng diệp lục và hiệu quả quang hợp của cây trồng. Điều này có thể góp phần giải thích sự gia tăng của chỉ số SPAD và sự cải thiện sinh trưởng quan sát được trong nghiên cứu này.

Kết quả nghiên cứu cho thấy chế phẩm chứa B. velezensis có tiềm năng cải thiện sinh trưởng và trạng thái sinh lý của cây giống cà phê và hồ tiêu trong giai đoạn vườn ươm. Việc ứng dụng chế phẩm vi sinh trong giai đoạn này có thể góp phần nâng cao chất lượng cây giống, tăng cường sự phát triển của hệ rễ và cải thiện khả năng thích nghi của cây trồng sau khi trồng ra ngoài đồng ruộng, từ đó hỗ trợ phát triển hệ thống sản xuất nông nghiệp bền vững.

4.KẾT LUẬN

Kết quả thí nghiệm trong điều kiện vườn ươm cho thấy chế phẩm vi sinh chứa B. velezensis có khả năng thúc đẩy sinh trưởng của cây cà phê và hồ tiêu ở giai đoạn sau 3 tháng thí nghiệm. Nhìn chung, việc bổ sung B. velezensis đã cải thiện nhiều chỉ tiêu sinh trưởng của cây trồng, chiều dài rễ tăng 6,95% và sinh khối trên mặt đất tăng 18,89% ở cà phê. Ở hồ tiêu đường kính thân tăng 3,13% và sinh khối rễ tăng 27,27%, đồng thời chỉ số diệp lục của lá cũng tăng so với đối chứng. Kết quả này cho thấy tiềm năng của chủng vi khuẩn này như một chế phẩm sinh học nhằm kích thích sinh trưởng và tăng cường sự phát triển của hệ rễ ở giai đoạn cây con. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc ứng dụng B. velezensis trong sản xuất cây giống cà phê và hồ tiêu. Tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu trong điều kiện đồng ruộng để đánh giá đầy đủ hiệu quả của chế phẩm đối với sinh trưởng, năng suất và khả năng chống chịu bệnh của cây trồng trong hệ thống canh tác thực tế.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Aunkam, P., Sibponkrung, S., Limkul, S., Seabkongseng, T., Mahanil, K., Umnajkitikorn, K., Boonkerd, N., Teaumroong, N., Sato, S., Tittabutr, P., & Boonchuen, P. (2024). Mechanisms of Cannabis Growth Promotion by Bacillus velezensis S141. Plants 13(21). https://doi.org/10.3390/plants13212971

Backer, R., Rokem, J. S., Ilangumaran, G., Lamont, J., Praslickova, D., Ricci, E., Subramanian, S., & Smith, D. L. (2018). Plant Growth-Promoting Rhizobacteria: Context, Mechanisms of Action, and Roadmap to Commercialization of Biostimulants for Sustainable Agriculture [Review]. Frontiers in Plant Science, Volume 9 – 2018. https://doi.org/10.3389/fpls.2018.01473

Fan, B., Wang, C., Song, X., Ding, X., Wu, L., Wu, H., Gao, X., & Borriss, R. (2018). Bacillus velezensis FZB42 in 2018: The Gram-Positive Model Strain for Plant Growth Promotion and Biocontrol [Review]. Frontiers in Microbiology, Volume 9 – 2018. https://doi.org/10.3389/fmicb.2018.02491

 RStudio Team. (2024). RStudio: Integrated Development for R. RStudio, PBC, Boston, MA. Retrieved from http://www.rstudio.com/

Sales, L. R., & Rigobelo, E. C. (2024). The Role of Bacillus sp. in Reducing Chemical Inputs for Sustainable Crop Production. Agronomy, 14(11), 2723. https://www.mdpi.com/2073-4395/14/11/2723

Songwattana, P., Boonchuen, P., Piromyou, P., Wongdee, J., Greetatorn, T., Inthaisong, S., Alisha Tantasawat, P., Teamtisong, K., Tittabutr, P., Boonkerd, N., & Teaumroong, N. (2023). Insights into Antifungal Mechanisms of Bacillus velezensis S141 against Cercospora Leaf Spot in Mungbean (V. radiata). Microbes and Environments, 38(1). https://doi.org/10.1264/jsme2.ME22079

Yang, P., Condrich, A., Scranton, S., Hebner, C., Lu, L., & Ali, M. A. (2024). Utilizing Plant Growth-Promoting Rhizobacteria (PGPR) to Advance Sustainable Agriculture. Bacteria, 3(4), 434-451. https://www.mdpi.com/2674-1334/3/4/30

Yoshida, K. I., & Teaumroong, N. (2026). Bacillus velezensis S141: A Soybean Growth- Promoting Rhizosphere Bacterium. Plants 15(3). https://doi.org/10.3390/plants15030387

MỘT SỐ HÌNH ẢNH THÍ NGHIỆM

Hình 1. Hạt viên nang chứa chủng Bacillus velezensis 

Hình 3. Chủng chế phẩm Bacillus velezensis cấy vào cây trồng thí nghiệm

Hình 4. Sinh trưởng cây cà phê sau 3 tháng thí nghiệm

Hình 5. Sinh trưởng cây Hồ tiêu sau 3 tháng thí nghiệm

 Nguyễn Văn Long, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây Hồ tiêu, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên.

Hồ tiêu là một trong những cây trồng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, tập trung chủ yếu tại khu vực Tây Nguyên. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, năng suất và tính bền vững của hệ thống canh tác hồ tiêu đang bị đe dọa nghiêm trọng bởi thoái hóa đất và gia tăng áp lực sâu bệnh hại.

Kết quả nghiên cứu do Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Hồ tiêu – Viện KHKT Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên thực hiện trong năm 2023 bằng việc khảo sát 150 vườn hồ tiêu tại ba tỉnh Đắk Lắk (cũ), Đắk Nông (cũ) và Gia Lai (cũ) nhằm đánh giá hiện trạng chua hóa đất và cân đối dinh dưỡng trong điều kiện canh tác thâm canh kéo dài. Kết quả cho thấy có ba vấn đề chính đang hạn chế tính bền vững trong sản xuất hồ tiêu gồm: (i) đất chua đến rất chua (pH 3,55–6,40), (ii) dung tích hấp thu cation (CEC) thấp, và (iii) mất cân đối dinh dưỡng nghiêm trọng.

Cụ thể, hơn 80% số mẫu đất trên các vườn khảo sát có hàm lượng lân tích lũy quá cao (>96 mg P/kg đất), trong khi thiếu kali xảy ra phổ biến, đặc biệt tại Đắk Lắk (57.6%) và Gia Lai (48%). Hàm lượng canxi (365-978 mg Ca/kg đất) và magiê (108-161 mg Ca/kg đất) biến động mạnh giữa các địa phương, làm mất cân đối tỷ lệ dinh dưỡng trong đất. Phân tích tương quan và thành phần chính cho thấy pH đất và chất hữu cơ là các yếu tố then chốt chi phối khả năng giữ và cung cấp dinh dưỡng. Về các vùng trồng, đất trồng hồ tiêu tại Đắk Lắk bị chua hóa và suy giảm CEC nghiêm trọng nhất; Đắk Nông có độ phì tương đối ổn định; trong khi Gia Lai có mức dinh dưỡng cao hơn nhưng biến động lớn giữa các nông hộ.

Những hạn chế này không chỉ làm giảm hiệu quả sử dụng phân bón mà còn làm suy yếu bộ rễ, tạo điều kiện thuận lợi cho các bệnh hại đất như Phytophthora, Fusarium và tuyến trùng phát sinh. Nghiên cứu khuyến nghị cần ưu tiên cải tạo độ chua đất, nâng cao khả năng đệm và quản lý dinh dưỡng theo hướng cân đối, dựa trên phân tích đất, nhằm phục hồi sức khỏe đất và đảm bảo phát triển bền vững của ngành hồ tiêu Tây Nguyên.

Tác giả: Nguyễn Văn Long     Phone: 0935 493 127    Mail: vanlongpleiku@gmail.com

Địa chỉ dowload bài báo: https://smujo.id/aja/article/view/23725

Xác định thời điểm thu hoạch là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng hồ tiêu. Thí nghiệm xác định ảnh hưởng của thu hái quả chín đến chất lượng hồ tiêu tại tỉnh Gia Lai và Đắk Lắk gồm 5 công thức: CT1 (thu hoạch khi có số quả chín/gié > 75%), CT2 (số quả chín/gié > 50%), CT3 (số quả chín/gié > 25%), CT4 (số quả chín/gié > 5%), CT5 (số quả chín/gié < 5%). Kết quả cho thấy, tỷ lệ quả chín ảnh hưởng cả đặc điểm lý tính (tỷ lệ quả chắc, tỷ lệ tươi/khô, khối lượng 1.000 hạt và thành phần hóa học (piperine, volatile oil, ete) trong hạt tiêu đen. Các thông số lý tính tăng dần theo tỷ lệ chín và có sự khác nhau có ý nghĩa về mặt thống kê giữa các công thức. Ngược lại, thành phần hóa học trong hạt tiêu đen có chiều hướng giảm. Thu hoạch khi tiêu có tỷ lệ quả chín/gié < 5% sẽ đạt giá trị cao nhất về thành phần hóa học trong hạt tiêu. Ngược lại, nếu thu hoạch khi có > 75% số quả chín/gié đạt được giá trị về lý tính cao nhất. Nghiên cứu đã cung cấp luận cứ khoa học về thay đổi đặc tính lý hóa tính của hạt tiêu, giúp cho người sản xuất lựa chọn thời điểm thu hoạch thích hợp nhằm đáp ứng được yêu cầu về chất lượng của sản phẩm và năng suất.

Liên hệ tác giả: Nguyễn Văn Long           Mail: vanlongpleiku@gmail.com

Địa chỉ dowload bài báo:

http://tapchikhoahoc.nnmt.net.vn/vjae/article/view/942

Việt Nam là quốc gia xuất khẩu hàng đầu thế giới về cà phê Robusta và hồ tiêu. Tuy nhiên, việc áp dụng phổ biến các biện pháp canh tác thâm canh đã góp phần gây chua hóa đất ngày càng nghiêm trọng và làm gia tăng tỷ lệ mắc các bệnh hại do nấm bệnh trong đất, đe dọa tính bền vững lâu dài của hai loại cây trồng có giá trị kinh tế cao. Nghiên cứu này đánh giá tác động ngắn hạn của việc bón biochar từ vỏ cà phê (2,5 tấn/ha) đối với chất lượng đất, khả năng ức chế mầm bệnh và năng suất cây trồng trên đất chua thuộc các vườn cà phê và hồ tiêu ở tỉnh Gia Lai. Trong vòng một năm, các chỉ tiêu lý – hóa – sinh học của đất, mật độ mầm bệnh trong đất và năng suất cây trồng được theo dõi.

Kết quả cho thấy tác động tổng thể của biochar ở liều lượng này còn hạn chế, và phần lớn sự khác biệt giữa lô xử lý và lô đối chứng không đạt ý nghĩa thống kê (P < 0,05). Biochar có xu hướng tạo ra một số cải thiện nhẹ và đầy hứa hẹn đối với điều kiện đất, bao gồm tăng nhẹ khả dụng dinh dưỡng, pH đất và mức độ cộng sinh nấm rễ (AMF) trên rễ cây. Sự giảm mật độ một số nhóm mầm bệnh trong đất, đặc biệt là tuyến trùng ký sinh và Phytophthora spp., cũng được ghi nhận.

Những kết quả này cho thấy biochar có tiềm năng như một chất cải tạo đất bền vững, song cần thời gian dài hơn một vụ để tạo ra lợi ích nông học rõ rệt. Ngoài ra, các nghiên cứu tiếp theo nên xem xét liều lượng cao hơn hoặc bón lặp lại, đánh giá tác động trung và dài hạn, cũng như nghiên cứu khả năng kết hợp biochar với các biện pháp quản lý đất sinh học hoặc sinh thái nhằm nâng cao hiệu quả cải thiện sức khỏe đất và giảm áp lực dịch bệnh trong hệ thống cây trồng lâu năm.

Địa chỉ dowload bài báo: https://doi.org/10.1139/cjss-2025-0027

Liên hệ tác giả: Nguyễn Văn Long,             Mail: vanlongpleiku@gmail.com

Trích dẫn bài báo:

Long, N. V., Herrmann, L., Thao, L. D., Chung, N. V., Liem, N. V., Aydin, E., Lambert, B., & Didier, L. (2025). The short-term effect of coffee husk biochar application in acidic soils on soil properties, root mycorrhization, pest, and disease management and yields in Robusta coffee and black pepper plantations in Gia Lai province, Vietnam. Canadian Journal of Soil Science, 105, 1-15. https://doi.org/10.1139/cjss-2025-0027

Canh tác độc canh và sử dụng phân bón ở mức độ thâm canh trong sản xuất cà phê Robusta (Coffea canephora var. Robusta) và hồ tiêu (Piper nigrum L.) đã dẫn đến thoái hóa đất và gia tăng áp lực dịch bệnh tại khu vực Tây Nguyên của Việt Nam. Để xác định các yếu tố chính chi phối bệnh hại trong đất và đe dọa tính bền vững của sản xuất, một khảo sát đất và rễ đã được thực hiện tại ba tỉnh: Gia Lai, Đắk Lắk và Đắk Nông.

Đất khảo sát có hàm lượng sét cao (51,2–62,0%), thịt trung bình (35,5–46,0%) và cát thấp (2,5–2,8%), kèm theo dung tích trao đổi cation thấp đáng kể (7,72–8,04 cmol₍₊₎ kg⁻¹). Đất có tính chua mạnh, với pH trung bình 4,51 ở vườn cà phê và 5,45 ở vườn hồ tiêu. Mặc dù hàm lượng nitơ (N), lân (P) và kali (K) ở mức đủ, các tác nhân gây bệnh trong đất vẫn phổ biến. Fusarium spp. được phát hiện trong tất cả mẫu; Phytophthora spp. xuất hiện ở 64–76% vườn hồ tiêu; và tuyến trùng ký sinh thực vật xuất hiện ở 67–84% vườn khảo sát, trong đó Meloidogyne spp. chiếm ưu thế.

Mật độ Fusarium tăng theo mức độ chua của đất trong các vườn cà phê. Ở cà phê, mật độ tuyến trùng tương quan thuận với lượng bón N, trong khi ở hồ tiêu, N lại tương quan nghịch với Phytophthora. Chất hữu cơ và K dễ tiêu có tương quan nghịch với Fusarium ở cà phê nhưng tương quan thuận với Phytophthora ở hồ tiêu.

Kết quả này nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết về quản lý tổng hợp dinh dưỡng và tác nhân gây bệnh nhằm duy trì sản xuất bền vững cho các hệ thống cây trồng lâu năm trong khu vực.

Địa chỉ dowload bài báo: https://doi.org/10.1016/j.ecofro.2025.09.007

Liên hệ tác giả: Nguyễn Văn Long           Mail: vanlongpleiku@gmail.com

Trích dẫn bài báo:

Long, N. V., Herrmann, L., Le Dinh, T., Van, C. N., Enez, A., Brau, L., & Lesueur, D. (2025). Soil properties influence the prevalence of soilborne pathogens in Robusta coffee and black pepper systems in Vietnam’s Central Highlands. Ecological Frontiers. https://doi.org/10.1016/j.ecofro.2025.09.007